Twoje niewerbalne dziecko: jak wyznaczać cele komunikacyjne

Wychowywanie niewerbalnego dziecka nie jest łatwe. Nawet samo zrozumienie etapów rozwoju komunikacji malucha wymaga sporo pracy. Nie wspominając o nauce odczytywania komunikacji niewerbalnej, celach logopedycznych czy w ogóle o tym, co oznacza skuteczna komunikacja z Twoim niewerbalnym dzieckiem.

Najlepiej zacząć od pierwszego kroku i dowiedzieć się, jak stawiać realistyczne cele. Na początek przyjrzyjmy się temu, co właściwie oznacza określenie „niewerbalne”.

W tym artykule

Twoje dziecko może być na przykład niewerbalne z powodu zaburzeń językowych lub opóźnienia rozwoju mowy; może też mieć fizyczną wadę wymowy, która uniemożliwia mu mówienie.

Najczęstszą przyczyną braku mowy u dzieci są trudności ze zrozumieniem interakcji społecznych i odnajdywaniem się w nich – co obserwuje się głównie u dzieci w spektrum autyzmu oraz z innymi zaburzeniami rozwojowymi, takimi jak zespół Downa.

Czym jest komunikacja?

Zanim pomożesz swojemu niewerbalnemu dziecku zacząć mówić, musisz zrozumieć, dlaczego chcesz, aby się wypowiadało, i jakich umiejętności do tego potrzebuje.

Dzieci i dorośli mówią po to, aby się porozumiewać. Komunikacja zachodzi wtedy, gdy jedna osoba przekazuje komunikat drugiej. Tę wiadomość można nadać na wiele różnych sposobów i z rozmaitych powodów.

Do kluczowych elementów komunikacji należą:

Komunikacja to proces. Skuteczna komunikacja opiera się na interakcji i bliskości, które stanowią fundament komunikacji dwukierunkowej. Dzieci niewerbalne często mają trudności z mówieniem, ponieważ w pewnym stopniu sprawia im kłopot wchodzenie w interakcje z innymi. To jeszcze bardziej utrudnia rozwijanie umiejętności porozumiewania się.

Aby interakcje były udane, Twoje dziecko musi:

Jeśli chcesz dowiedzieć się więcej o komunikacji i o tym, jak złożony to proces, obejrzyj ten film.

Co lubi, a czego nie lubi Twoje dziecko

Najważniejszym narzędziem podczas pracy nad komunikacją z dzieckiem niewerbalnym jest zwrócenie uwagi na to, co lubi, a czego nie lubi. Możesz to wykorzystać, skupiając się na jego ulubionych rzeczach, dzięki czemu dowiesz się, co motywuje je do kontaktu. Wykorzystaj ustrukturyzowane zabawy, które uwzględniają upodobania Twojego dziecka!

Jak i dlaczego Twoje niewerbalne dziecko się komunikuje?

To, że Twoje dziecko nie mówi, wcale nie oznacza, że się nie komunikuje. Dzieci porozumiewają się za pomocą działań, dźwięków, mowy ciała i słów. Jeśli odkryjesz, w jaki sposób Twoje dziecko nawiązuje kontakt, możesz rozwijać jego mocne strony i uczyć je innych form komunikacji za pomocą tych samych kanałów.

Twoje dziecko może komunikować się niewerbalnie poprzez:

https://www.youtube.com/watch?v=SKhsavlvuao

Nie wystarczy jedynie przyglądać się temu, jak Twoje dziecko się komunikuje – musisz też wiedzieć, dlaczego to robi. Gdy poznasz cel jego komunikacji, łatwiej pomożesz mu znaleźć więcej sposobów i powodów do nawiązywania kontaktu.

Etap komunikacji Twojego dziecka

W swojej książce „More Than Words: A Guide to Helping Parents Promote Communication and Social Skills in Children with Autism Spectrum Disorder” autorka Fern Sussman opisuje rozwój dzieci niewerbalnych jako ciąg czterech etapów.

Określając etap komunikacji swojego dziecka, dowiesz się, co już potrafi, a czego jeszcze nie, a także czego możesz spodziewać się w następnej kolejności. Pomoże Ci to w wyznaczeniu celów komunikacyjnych.

Oto cztery etapy rozwoju mowy i języka według Fern Sussman:

1) Etap własnych celów (Own Agenda)

Dziecko na tym etapie woli bawić się samo i sprawia wrażenie niezainteresowanego ludźmi oraz otoczeniem. Nie rozumie, że może wpływać na innych, kierując do nich bezpośredni komunikat, dlatego nie wykazuje intencjonalnej komunikacji. Możesz spodziewać się, że Twoje dziecko:

2) Etap proszącego (Requester)

Dziecko na tym etapie zaczyna zdawać sobie sprawę, że jego zachowanie ma na Ciebie wpływ. Prosi o rzeczy, których chce lub potrzebuje, ciągnąc Cię za rękę lub prowadząc w dane miejsce, i lubi fizyczne zabawy z dorosłym. Możesz spodziewać się, że Twoje dziecko:

3) Etap wczesnego komunikatora (Early Communicator)

Dziecko na tym etapie konsekwentnie używa konkretnych gestów, dźwięków, obrazków lub słów, aby prosić o różne rzeczy w sytuacjach silnie motywujących. Jego interakcje społeczne trwają dłużej, a komunikacja jest bardziej celowa, chociaż nadal porozumiewa się głównie po to, by prosić Cię o zrobienie czegoś. Możesz spodziewać się, że Twoje dziecko:

4) Etap partnera (Partner)

Dziecko na tym etapie porozumiewa się sprawniej i dysponuje już pewnym zasobem umiejętności językowych. Powinno być w stanie mówić i prowadzić prostą rozmowę. Czasami ma problem ze znalezieniem własnych słów i posiłkuje się wyuczonymi na pamięć wyrażeniami lub zwrotami.

Zdarza się to zazwyczaj w nieznanych sytuacjach, gdy dziecko nie rozumie, co się do niego mówi, i ma trudności z przyswojeniem reguł konwersacji. Możesz spodziewać się, że Twoje dziecko:

Wyznaczanie celów komunikacyjnych

Skoro znasz już etapy rozwoju i wiesz, na jakim poziomie porozumiewa się Twoje dziecko, możesz wyznaczyć cele, które będą dla niego wyzwaniem i aktywnie zachęcą je do komunikacji.

Możesz to zrobić, podążając za kontinuum komunikacyjnym Fern Sussman opisanym w jej książce „More Than Words”, a także w tym artykule. 

Kluczem do wsparcia dziecka w komunikacji jest stawianie mu realistycznych wymagań. Ostatecznie zależy Ci na tym, aby Twoje dziecko osiągnęło następujące podstawowe cele:

Najlepszym sposobem na osiągnięcie tych celów jest bazowanie na tym, co dziecko lubi, a czego nie, a także na jego etapie komunikacji.

Gdy określisz już etap swojego dziecka, czytaj dalej.

1) Cele dla etapu własnych celów

Więcej informacji, wskazówek i technik dotyczących pracy z niewerbalnym dzieckiem na etapie własnych celów znajdziesz w tym filmie:

https://www.youtube.com/watch?v=KGf_Xb7jDjU

2) Cele dla etapu proszącego

Z tego filmu dowiesz się, jak pracować z dzieckiem na etapie proszącego:

https://www.youtube.com/watch?v=4F3xCBcsLFg

3) Cele dla etapu wczesnego komunikatora

4) Cele dla etapu partnera

Jak pracować z dziećmi na etapie wczesnego komunikatora lub partnera:

https://www.youtube.com/watch?v=6aeChJa5kqQ

Zachęcaj niewerbalne dziecko do komunikacji

Najlepszym sposobem na zachęcenie niewerbalnego dziecka do rozmowy jest danie mu powodu do nawiązania kontaktu. Pokusa, by zapewnić dziecku wszystko, czego potrzebuje, i trzymać to w zasięgu ręki, bywa ogromna. Jeśli jednak maluch bez trudu dostaje to, czego chce, nie ma żadnego powodu, by się z Tobą porozumieć. Musisz więc stworzyć sytuacje, które będą go do tego motywować.

Oto kilka pomysłów na zachęcenie dzieci w różnym wieku do porozumiewania się z rozmaitych powodów. Pamiętaj, że taka komunikacja nie musi być werbalna. Jeśli Twoje dziecko używa dźwięków, gestów, mimiki, a nawet obrazków – to wciąż liczy się jako próba nawiązania kontaktu. 

Pomóż dziecku zgłaszać prośby

https://www.youtube.com/watch?v=d27kRgIvvTs

Oto film prezentujący te techniki

Połóż ulubione przedmioty poza zasięgiem rąk

Jeśli umieścisz ulubione jedzenie lub zabawkę dziecka na wysokiej półce czy blacie, gdzie maluch je widzi, ale nie może dosięgnąć, istnieje większe prawdopodobieństwo, że poprosi Cię o pomoc. Możesz także schować te rzeczy do przezroczystego pojemnika, który trudno otworzyć. Dziecko zobaczy swój cel, ale będzie musiało zwrócić się do Ciebie o pomoc.

Wykorzystaj zabawki wymagające pomocy dorosłego

Tego typu zabawki trudno uruchomić samemu, co sprzyja interakcji, ponieważ dziecko potrzebuje Twojej pomocy. Daj maluchowi czas na obejrzenie zabawki i wkrocz do akcji, gdy zauważysz u niego frustrację lub gdy poprosi Cię o pomoc.

Zabawki nakręcane i piszczące

Gdy nakręcisz zabawkę lub ściśniesz ją, aby podskoczyła, po chwili się zatrzyma. Podaj ją dziecku i poczekaj, aż poprosi Cię o ponowne wprawienie jej w ruch. 

Bańki mydlane

Puszczaj bańki przez chwilę, a potem zrób przerwę. Poczekaj, aż dziecko poprosi Cię o więcej.

Balony

Nadmuchaj balon i wypuść z niego powietrze, a potem przyłóż go do ust i poczekaj, aż dziecko poprosi, by nadmuchać go znowu.

Pozytywki

Nakręć pozytywkę i pozwól melodii wybrzmieć, a gdy umilknie, poczekaj, aż maluch poprosi o powtórkę.

Pudełko z wyskakującą niespodzianką

Nakręć zabawkę i poczekaj, aż figurka wyskoczy z pudełka. Następnie zaczekaj, aż dziecko poprosi o ponowne uruchomienie.

Lustra

Lustra są fantastyczne do zabawy w „a kuku!” oraz w naśladowanie. Przed lustrem możesz bawić się w cokolwiek i śpiewać dowolną piosenkę. Poczekaj, aż dziecko poprosi o powtórzenie zabawy, i zachęcaj je do naśladowania Twoich ruchów.

Podawaj rzeczy po kawałku

Jeśli dasz dziecku wszystko naraz, nie będzie miało potrzeby o nic Cię prosić. Dając niewerbalnemu dziecku małe porcje, stwarzasz mu więcej okazji do zakomunikowania swoich potrzeb. Niektóre zabawki, na przykład klocki Lego, idealnie nadają się do dawkowania pojedynczo – tak samo jak przekąski, np. rodzynki czy chrupki.

Zostaw jeden element dla siebie

Daj dziecku wszystkie elementy potrzebne do danej aktywności oprócz jednego. Trzymaj go w zasięgu jego wzroku, ale poza zasięgiem rąk, i poczekaj, aż o niego poprosi. 

Pomóż dziecku odmawiać i mówić „nie”

Zaproponuj coś, za czym nie przepada

Zaproponuj dziecku jedzenie, napój lub zabawkę, o których wiesz, że ich nie lubi, dając mu w ten sposób okazję do powiedzenia „nie”.

Pozwól dziecku zakończyć zabawę

Poczekaj, aż dziecku znudzi się dana aktywność, a następnie pozwól mu zakomunikować w preferowany przez nie sposób, że ma już dość.

Pomóż dziecku witać się i mówić „pa-pa”

https://www.youtube.com/watch?v=WhsPDjaz_sQ

Pacynki

Używaj pacynek, pluszaków lub klocków Lego

Pacynka lub Lego Minifigurka może zaprezentować powitanie i pożegnanie: chowaj ją za plecami i pokazuj ponownie, powtarzając te słowa kilka razy, co zachęci dziecko do mówienia razem z Tobą, a później samodzielnie.

Wykorzystaj okno

Stańcie przy oknie, gdy czekacie na gości, pomachajcie do nich i powiedzcie „cześć”, kiedy zbliżają się do drzwi. Zachęć dziecko, by zrobiło to samo, aż w końcu zacznie witać ich samodzielnie. Możecie powtórzyć to również wtedy, gdy goście wychodzą.

Zachęcaj dziecko do interakcji lub komentowania

https://www.youtube.com/watch?v=mEqaNDwaKfk

Wprowadź przewidywalne rytuały, a potem zaskocz dziecko

Dodanie elementu zaskoczenia do codziennej rutyny zachęca dziecko do reakcji i wzbudza w nim chęć skomentowania sytuacji.

Zachowaj ciszę

Przeglądaj książeczkę, wskazując i nazywając obrazki, po czym przewróć stronę, wskaż ilustrację, ale nic nie mów – pozwól dziecku nazwać to, co widzi. Poproś malucha o pomoc przy rozpakowywaniu zakupów i okazuj wielkie zainteresowanie produktami, nazywając je przy wyciąganiu z torby. Kiedy trafisz na ulubiony przysmak dziecka, poczekaj, aż się ucieszy i samo go nazwie.

Zaproponuj coś innego

Bawcie się zabawkami składającymi się z wielu elementów, np. puzzlami, podając dziecku każdą część z osobna. W pewnym momencie podaj mu coś zupełnie innego (na przykład szklaną kulkę) i poczekaj na jego reakcję.

Popełniaj błędy „przez przypadek”

Dzieci uwielbiają, gdy rodzice się mylą i robią coś zabawnego. Możesz założyć maluchowi buty na niewłaściwe stópki albo podczas ubierania spróbować wciągnąć mu spodnie przez głowę. Poczekaj na reakcję dziecka i pośmiejcie się z tego razem.

Kiedy wszystko idzie gładko, zrób coś nie tak

Dobrym pomysłem podczas obiadu lub śniadania jest „przypadkowe” upuszczenie widelca na podłogę i poczekanie, aż dziecko zareaguje lub da Ci znać

Udawaj, że nie wiesz, gdzie coś leży

Możecie wspólnie szukać różnych przedmiotów, jeśli udasz, że nie wiesz, gdzie one są. Przesadnie okaż swoje zakłopotanie i poczekaj na reakcję dziecka

Udawaj, że coś u Ciebie „szwankuje”

Twórz sytuacje, w których wygląda na to, że masz z czymś trudność. Możesz udawać, że nie słyszysz dzwonka do drzwi, co da Twojemu dziecku okazję, by zwrócić Twoją uwagę i pokazać Ci, co się dzieje

Pomóż dziecku dokonywać wyborów

https://www.youtube.com/watch?v=a4PFWFeTwRM

Wybory

Zacznij od prostych wyborów

Najłatwiejszym wyborem dla dziecka jest wybór między dwiema widocznymi rzeczami. Jedna musi być czymś, co naprawdę lubi, a druga czymś, za czym nie przepada. Trzymaj te opcje przed dzieckiem i na początku ulubioną rzecz proponuj jako drugą.

Dzieje się tak dlatego, że dzieci, które dopiero uczą się dokonywać wyborów, często wybierają ostatni pokazany przedmiot. Gdy Twoje dziecko nabierze już w tym wprawy, możesz zacząć proponować ulubioną rzecz jako pierwszą.

Dawaj wskazówki wizualne

Na początku Twoje dziecko będzie potrzebowało wskazówek wizualnych, które pomogą mu dokonać wyboru. Możesz trzymać prawdziwe przedmioty, wskazywać na nie lub pokazywać ich obrazki. Prezentuj je tak samo, jak przy prostych wyborach, a następnie stopniowo zwiększaj poziom trudności

Wybory Tak/Nie

To ta sama metoda, której używasz przy prostych wyborach, ale teraz zachęcasz dziecko do wypowiedzi słownej. Podnieś to, czego dziecko nie chce, i zachęć je do powiedzenia „nie”. Jeśli dziecko nie odpowiada, pokaż mu właściwą reakcję, a potem spróbujcie ponownie. Zrób to samo z rzeczą, którą dziecko chce otrzymać

Speech Blubs powstało z myślą o dzieciach niemówiących

Nasza aplikacja oferuje mnóstwo ćwiczeń wzbogacających słownictwo, spośród których Twoje dziecko może wybierać. Zachęca je to do celowej komunikacji poprzez decydowanie, co chce robić, oraz radzenie sobie w różnych sytuacjach w każdej z naszych „gier”. W ten sposób Twoje dziecko pozna i zrozumie wiele znanych słów, a następnie wykorzysta je do inicjowania kontaktu w nowych okolicznościach.

Dzieci w naszej aplikacji podpowiadają maluchowi, kiedy ma mówić, a dzięki radosnej formie naszych „gier” szybko zauważysz, że Twoje dziecko samo prosi o wspólną zabawę i bez problemu Ci odpowiada!

Aplikacja wspiera dzieci niemówiące, dając im możliwość początkowej nauki poprzez obserwację rówieśników na ekranie. Gdy poczują się gotowe, mogą zacząć ich naśladować.

Pamiętaj: jeśli nie masz pewności, dlaczego Twoje dziecko nie mówi lub ma trudności z porozumiewaniem się, możesz skorzystać z naszego bezpłatnego testu przesiewowego po pobraniu aplikacji. Test wskaże mocne i słabe strony Twojego dziecka, a my przekażemy Ci spersonalizowany raport z praktycznymi wskazówkami. Aplikację możesz pobrać z App Store lub Google Play.

W Speech Blubs masz wiernego sojusznika, a naszym największym sukcesem jest patrzenie, jak Twoje dziecko w pełni rozwija swój potencjał.