DEHB ve Konuşma Gelişimi

Bu Makalede Neler Var?

• DEHB Nedir?
• DEHB Belirtileri
• • 1. Dikkatsizlik
  • 2. Hiperaktivite
  • 3. Dürtüsellik
• DEHB'nin Konuşma Gelişimine Etkisi
• DEHB'li Çocuğunuza Nasıl Yardımcı Olabilirsiniz?
• İletişim Stratejileri
• DEHB'li Çocukların Ebeveynleri İçin Diğer Hayatta Kalma İpuçları

Panik yapmayın! DEHB oldukça yaygın bir durumdur ve Speech Blubs ile bu makale de dâhil olmak üzere yararlanabileceğiniz pek çok destek bulunmaktadır.

DEHB Nedir?

Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB) olarak bilinen bu yaygın durum, bir uyarılma bozukluğudur. Çocuğunuzun beyninde dikkat ve yürütücü işlevlerden sorumlu alanların işleyişindeki aksamalar nedeniyle dikkatsizlik, hiperaktivite ve dürtüsellik şeklinde kendini gösterir.

Dünya genelinde okul çağındaki çocukların yaklaşık %10'unda DEHB görülür ve erkek çocuklarda kızlara kıyasla iki kat daha yaygındır. Bu bozukluk genetik geçişli olabilir ve KESİNLİKLE kötü ebeveynlikten kaynaklanmaz. Biyolojik temelli nörogelişimsel bir durumdur ve çoğunlukla aşağıdaki gibi diğer bozukluklarla birlikte seyreder:

• Karşıt Olma Karşı Gelme Bozukluğu (KOKGB): Tekrarlayan olumsuz, meydan okuyan, düşmanca ve itaatsiz davranışlar;
• Davranım Bozukluğu / Saldırganlık: Başkalarının temel haklarının veya yaşa uygun toplumsal normların sürekli ihlal edilmesi, tekrarlayan saldırganlık, yalan söyleme, hırsızlık ve okuldan kaçma;
• Öğrenme Güçlükleri: Duyu-motor koordinasyonunda bozulma, kötü el yazısı ve kısa süreli bellek sorunları;
• Depresyon: Huzursuzluk, uyku sorunları, sürekli olumsuz ruh hali ve eskiden keyif alınan şeylerden zevk alamama;
• Tourette Sendromu: Sık ve çoklu tikler;
• Kaygı (Anksiyete): Düşük özgüven, sürekli endişe ve fobiler;
• Gelişimsel Koordinasyon Bozukluğu: Sakar davranışlar, sporda düşük performans ve motor gelişim basamaklarına ulaşmada belirgin gecikmeler;
• Dil ve Konuşma Bozuklukları: Dil gelişim basamaklarında belirgin gecikme, ifade edici dilin aşırı basit kalması, artikülasyon (sesletim) hataları ve okuma becerilerinde gecikme.

DEHB Belirtileri

DEHB belirtileri çocuğunuz büyüdükçe farklılık gösterebilir, ancak DEHB'nin üç temel belirtisi vardır:

1. Dikkatsizlik

• Dikkatsizce hatalar yapar
• Ayrıntılara dikkat etmez
• Görevlerde veya oyun etkinliklerinde dikkatini sürdürmekte zorlanır
• Kendisiyle doğrudan konuşulduğunda dinlemiyormuş gibi görünür
• Yönergeleri takip etmekte güçlük çeker
• Okul ödevlerini ve günlük görevlerini tamamlayamaz
• Görev ve aktiviteleri organize etmekte zorlanır
• Sürekli zihinsel çaba gerektiren işlerden kaçınır, bunlardan hoşlanmaz veya bu işleri yapmakta isteksizdir
• Görevler veya etkinlikler için gerekli eşyaları kaybeder
• Dikkati kolayca dağılır
• Günlük aktivitelerinde unutkandır

2. Hiperaktivite

• Elleri ve ayakları kıpır kıpırdır veya oturduğu yerde kıvranır
• Sınıfta oturması gerekirken yerinden kalkar
• Uygunsuz durumlarda sağa sola koşuşturur veya tırmanır
• Sessizce oynamakta zorlanır
• Genellikle “sürekli hareket hâlindedir” veya “motor takılmış gibi” davranır
• Aşırı konuşur

3. Dürtüsellik

• Sorular tamamlanmadan yanıtını pat diye söyler
• Sırasını beklemekte güçlük çeker
• Başkalarının sözünü keser veya araya girer

DEHB'nin Konuşma Gelişimine Etkisi

Araştırmalar, DEHB'li çocukların iletişim sorunları yaşama riski altında olduğunu göstermektedir; iletişimin sürekli aksaması hem sizin hem de aileniz için oldukça yıpratıcı olabilir.

Çocuğunuzun dikkati sürekli dağılıyorsa, hiperaktif ve dürtüsel davranıyorsa, sizinle ve çevresiyle gereken şekilde iletişim kuramaması çok doğaldır. Bu durum, dil ve konuşma gelişimini olumsuz etkileyerek dilin herhangi bir (veya tüm) alanında konuşma ve dil gecikmeleri/güçlükleri yaşamasına yol açabilir. Durumu daha iyi anlamanıza yardımcı olacak bir tablo:

Gelişim Alanı

Dinleme

Konuşma

Okuma

Yazma

Fonoloji (konuşma sesleri)

Birinin konuşmasını dinlerken farklı konuşma seslerini tanır ve birbirinden ayırt eder

Konuşurken konuşma seslerini ve örüntülerini uygun şekilde kullanır

Okurken harfler ve sesler arasındaki ilişkileri anlar

Yazarken kelimeleri doğru hecelemek için harf ve ses ilişkilerini doğru kullanır

Morfoloji (kelime yapısı)

Birinin konuşmasını dinlerken kelimelerin nasıl oluşturulduğunu ve bir araya getirildiğini anlar

Konuşurken kelimeleri doğru biçimde türetir ve bir araya getirir

Okurken dilbilgisini ve dilin dizilişini anlar

Yazarken dilbilgisini ve sözcük
dizilimini doğru kullanır

Sözdizimi / Sentaks (cümle yapısı)

Birinin konuşmasını dinlerken cümlelerin nasıl kurulduğunu ve bir araya getirildiğini anlar

Konuşurken cümleler kurar ve bunları doğru biçimde birleştirir

Okurken cümleleri ve nasıl yapılandırıldıklarını kavrar

Yazarken cümleleri doğru şekilde kullanır ve
nasıl yapılandıracağını
bilir

Semantik (anlambilim)

Birinin konuşmasını dinlerken sözcük dağarcığını ve kelimelerin anlamını kavrar

Konuşurken zengin bir kelime dağarcığı ve anlam çeşitliliği kullanır

Okurken kelime dağarcığını ve kelimelerin anlamını kavrar

Yazarken zengin bir sözcük dağarcığı
ve anlam çeşitliliği kullanır

Pragmatik (dilin kullanımı)

Karşılıklı konuşmalar sırasında sözlü dilin sosyal boyutunu anlar

Sohbetler sırasında tutarlı ve amaca uygun iletiler oluşturarak sözlü dili sosyal olarak kullanır

Karakterin bakış açısını anlar ve buna göre tepki verir

Bir bakış açısını ve verilmek istenen
mesajı etkili bir şekilde aktarır

Daha önce belirtildiği gibi, DEHB'li çocuklar yürütücü işlevlerde zorluk çekerler; bu da günlük yaşamlarında algıladıkları bilgileri düzenlemekte ve organize etmekte zorlandıkları anlamına gelir; tıpkı bir sohbet sürdürürken düşüncelerini toparlamakta zorlanmaları gibi. İşte DEHB'li çocukların sıkça yaşadığı bazı iletişim güçlükleri:

• Çok fazla konuşmak ve başkalarının sohbete katılmasına izin vermemek;
• Özellikle konuşulan konudan heyecan duyduklarında veya konuya tutkuyla bağlı olduklarında çok yüksek sesle konuşmak;
• Konuşurken unutkanlık yaşamak; bu durum karşısındakinin ne söylediğini ve yanıt olarak ne söyleyeceğini hatırlamakta zorlanmalarına yol açar;
• Söyleyeceklerini unutma korkusuyla ve sabırsızlık nedeniyle başkalarının sözünü kesmek;
• Unutkanlık ve dikkat dağınıklığı başladığında konudan sapmak;
• Dikkatinin dağılması, dinlemeyi bırakarak kendi dünyasına dalıp gitmek;
• Kalabalık ortamlarda bulunmanın getirdiği hareketlilik ve kargaşa yüzünden grup içinde dinlemekte zorlanmak;
• Bilgiyi işleme güçlükleri ve bunun getirdiği yorgunluk nedeniyle uzun bir sohbeti sürdürmekte zorlanmak.

DEHB'li Çocuğunuza Nasıl Yardımcı Olabilirsiniz?

Çocuğunuzda DEHB olduğundan şüpheleniyorsanız ona yardım etmek için yapabileceğiniz en iyi şey, doğru bir tanı almasını sağlamaktır. DEHB tanısı koyabilecek tek bir test yoktur ve bu süreç oldukça karmaşık olabilir. Tanı konulabilmesi için sosyal, akademik ve/veya mesleki işlevsellikte klinik açıdan belirgin bir bozulmaya dair net kanıtlar bulunmalıdır.

Çocuğunuza DEHB teşhisi konduysa, olası dil ve konuşma sorunlarına karşı uyanık olmalı ve bu sorunları ertelemeden, vakit kaybetmeden ele almalısınız. Ayrıca iletişim tarzınızı uyarlayarak çocuğunuzu iletişim kurmaya teşvik edebilir ve bu süreci onun için kolaylaştırabilirsiniz.

Hem DEHB'li çocuğunuza hem de ailenize destek olmak amacıyla doktorunuz, çocuğunuzun gününü daha başarılı ve aktif geçirebilmesi için ilaç tedavisi önerebilir. Bu ilaçlar genellikle çocuğunuzun psikolojik, davranışsal ve eğitsel ihtiyaçlarını karşılamaya yönelik bir tedavi planının parçası olarak reçete edilir; çocuğunuzun ihtiyaç duyduğu tüm desteği alabilmesi için genelde çok yönlü bir ekip yaklaşımı gereklidir.

İletişim Stratejileri

• Çocuğunuzun sizi ne zaman duyduğunu ve dikkatini ne zaman gerçekten size verdiğini fark edin
• Uyumlu davrandığında ve güzel iletişim kurduğunda ona hemen olumlu geri bildirim verin
• Kısa ve basit yönergeler verin
• Açık, net ve kısa iletişim kuralları belirleyin
• İkiniz için de işe yarayan iletişim stratejileri geliştirin
• Ona seçenekler sunun
• Görsel araçlardan yararlanın
• Alçak ses tonuyla konuşun ve sakin kalın
• Beklentilerinizi açıkça ifade edin
• Bir şeyleri hatırlamasına yardımcı olmak için kısa görev listeleri kullanın
• Çocuğunuzun başarılı olduğu alanları destekleyerek bunların üzerine koyun
• Verdiğiniz yönergelerin anlaşıldığından emin olun

DEHB'li Çocukların Ebeveynleri İçin Diğer Hayatta Kalma İpuçları

• Bir program hazırlayın ve günlük bir rutin oluşturun
• Basit ev kuralları belirleyin
• İyi davranışları ödüllendirin
• Çocuğunuzu, özellikle arkadaşlarının yanındayken mutlaka gözlemleyin
• Belirli bir ödev rutini oluşturun
• Notlara değil, gösterdiği çabaya odaklanın
• Çocuğunuzun öğretmenleriyle iletişim hâlinde olun
• Kendi pozitifliğinizi ve sağlığınızı koruyun
• Olaylara geniş açıdan bakmaya çalışın
• Gerektiğinde esnemeye ve taviz vermeye açık olun
• Çocuğunuza inanın
• Çocuğunuza yapabileceği gerçekçi görevler verin
• Onu her koşulda sevdiğinizi ve desteklediğinizi çocuğunuza hissettirin
• Kendinize iyi bakın ve ihtiyaç duyduğunuzda yardım almaktan çekinmeyin.

Bu ipuçlarına ek olarak, Speech Blubs uygulamamızı indirebilir ve iletişime odaklanan harika etkinliklerimiz üzerinde birlikte çalışabilirsiniz.