Jak rozpoznać wczesne objawy zaburzeń funkcji wykonawczych

W tym artykule

• Czym są zaburzenia funkcji wykonawczych? 
• Przyczyny dysfunkcji wykonawczych
• Diagnozowanie zaburzeń funkcji wykonawczych (EFD)
• Co może sprawiać trudność
• Możliwości terapii funkcji wykonawczych

Pracuję na pełny etat w publicznym liceum. Mogę Ci powiedzieć, że niemal bez przerwy trafiają do mnie dzieci z osłabionymi funkcjami wykonawczymi. To uczniowie, którzy po prostu nie potrafią się ogarnąć, są bardzo zdezorganizowani (w domu i w szkole) oraz mają trudności z podstawowymi sprawami, takimi jak punktualność.

To jeden z moich ULUBIONYCH obszarów pracy z uczniami, ponieważ dorośli najczęściej uważają ich po prostu za leniwych nastolatków. Odkrycie prawdy staje się dla ucznia momentem wielkiego „EUREKA!” i sprawia, że czuje się zauważony i zrozumiany.

Czym więc są funkcje wykonawcze? Jakie są kluczowe objawy ich zaburzeń? Co możesz zrobić, aby pomóc? Cóż... czytaj dalej!

Czym są zaburzenia funkcji wykonawczych? 

Funkcje wykonawcze pozwalają nam planować, organizować, skupiać uwagę, pamiętać o wieloetapowych poleceniach i zapamiętywać instrukcje.

Aż do 90% dzieci ze zdiagnozowanym ADHD (zespołem nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi) ma osłabione funkcje wykonawcze (ASHA 2016). Dzieci bez diagnozy ADHD również mogą wykazywać trudności w tych obszarach. 

Dzieci i dorośli z problemami z funkcjami wykonawczymi mają trudności z organizacją materiałów i planowaniem czasu. Gubią kartki, wypracowania i inne przybory szkolne. Podobne kłopoty mogą mieć z pilnowaniem rzeczy osobistych lub utrzymaniem porządku w pokoju.

Jak widzisz, problem ten, jeśli nie zostanie poddany terapii, może się pogłębiać i towarzyszyć dziecku w dorosłym życiu. Dlatego tak ważne jest, aby wdrożyć interwencję i strategie tak wcześnie, jak to możliwe. 

Funkcje wykonawcze zaczynają się rozwijać około 2. roku życia i osiągają pełną dojrzałość, gdy mamy około 30 lat (ASHA 2016).

W tylnej części mózgu przechowujesz informacje już przyswojone. Z kolei przednia część mózgu pozwala wykorzystać te informacje, aby skutecznie funkcjonować społecznie i odnosić sukcesy w życiu.

Ta część mózgu posiada cztery główne obwody zaangażowane w funkcje wykonawcze:

1. Obwód „co” kontroluje pamięć roboczą, pomagając Ci realizować plany, cele i konkretne kroki potrzebne do ukończenia projektu;
2. Obwód „kiedy” pomaga Ci uporządkować kolejność wykonywania czynności i trzymać się terminów;
3. Obwód „dlaczego” kontroluje emocje — to, o czym myślisz i jak się czujesz;
4. Czwarty obwód „jak” kontroluje samoświadomość Twoich uczuć i doświadczeń.

Gdy którykolwiek z tych obwodów zawodzi, pojawia się deficyt – deficyt funkcji wykonawczych. 

Przyczyny dysfunkcji wykonawczych

Lekarze nie są do końca pewni, dlaczego u niektórych osób występują zaburzenia funkcji wykonawczych. Badania wskazują, że funkcje wykonawcze mogą być dziedziczone, więc rodzic z EFD może mieć dziecko z EFD.

Dysfunkcje wykonawcze mogą wynikać z odmienności w budowie lub działaniu kory przedczołowej. Badanie wykazało, że osoby z zaburzeniami, chorobami lub urazami uszkadzającymi ten obszar mózgu są bardziej podatne na trudności z funkcjami wykonawczymi (ASHA 2016).

Choć nie ma jednoznacznej odpowiedzi na pytanie „dlaczego”, większość naukowców zgadza się, że ma to związek z płatem czołowym/korą przedczołową. 

Diagnozowanie zaburzeń funkcji wykonawczych (EFD)

Diagnoza EFD zazwyczaj rozpoczyna się od badania mającego na celu wykluczenie innych zaburzeń o podobnych objawach.

Twój lekarz pierwszego kontaktu może następnie skierować Cię do specjalisty, np. psychologa dziecięcego lub neuropsychologa dziecięcego.

Specjalista przeanalizuje dotychczasową dokumentację medyczną, oceni funkcjonowanie w szkole lub pracy i przeprowadzi dodatkowe testy.

Najpopularniejszym narzędziem do oceny EFD jest Behavior Rating Inventory of Executive Function (BRIEF) — kwestionariusz wypełniany przez dzieci/młodzież, rodziców i nauczycieli w celu oceny funkcji wykonawczych. Składa się z 86 pytań ułatwiających dokładne określenie największych trudności.

EFD jest często diagnozowane podczas przechodzenia do 6. lub 9. klasy (w polskim systemie – na kolejnych etapach edukacyjnych), kiedy organizacja i plan zajęć diametralnie się zmieniają, a wymagania szkolne rosną.

Rodzice i nauczyciele często nie rozumieją, dlaczego dzieci nie potrafią samodzielnie pracować nad zadaniem, i zakładają, że niezbędne umiejętności „same przyjdą z czasem”. Bardzo ważne jest, aby wcześnie zacząć pomagać dzieciom z ADHD/EFD i otwarcie mówić o trudnościach wywoływanych przez te zaburzenia, tak aby dzieci nie czuły się głupie ani leniwe (attitudemag.com).

Co może sprawiać trudność

Gdy logopeda diagnozuje zaburzenia funkcji wykonawczych, obserwujemy trudności w następujących obszarach: 

1. Samoświadomość: umiejętność kierowania własną uwagą
2. Samokontrola: powstrzymywanie własnych impulsów
3. Niewerbalna pamięć robocza: utrzymywanie informacji w umyśle, aby kierować zachowaniem
4. Werbalna pamięć robocza: korzystanie z mowy wewnętrznej
5. Obszar emocjonalny: używanie słów i obrazów wraz z samoświadomością do wpływania na to, co czujesz
6. Automotywacja: motywowanie się do działania bez zewnętrznych konsekwencji czy nagród
7. Planowanie i rozwiązywanie problemów: poszukiwanie nowych metod i rozwiązań

Możliwości terapii funkcji wykonawczych

Po zdiagnozowaniu EFD lekarz może zalecić współpracę z kilkoma różnymi specjalistami.

Wśród tych specjalistów mogą znaleźć się:

• Logopedzi
• Psycholodzy
• Korepetytorzy / pedagodzy wspierający czytanie
• Terapeuci zajęciowi

Większość specjalistów zaleca dostosowanie otoczenia, aby ułatwić funkcjonowanie osobom z EFD.

W pracy z moimi uczniami w liceum porządkuję ich plecaki za pomocą kolorowych teczek/segregatorów na każdy przedmiot. Drukuję im również kalendarz i proszę o przyklejanie karteczek samoprzylepnych w dniach, na które muszą oddać zadania.

Dzielimy materiał na mniejsze porcje na osobnych karteczkach, a uczniowie mogą je odrywać i wyrzucać po wykonaniu zadania (co daje poczucie sukcesu).

Możesz również wprowadzić następujące zmiany, aby pomóc osobie ze zdiagnozowanym EFD w domu lub w szkole:

• Minutniki / stopery na komputerze
• Listy zadań i plannery
• Systemy punktowe (świetnie sprawdzają się w szkole)
• Karteczki samoprzylepne
• Znaki/symbole/karty obrazkowe

Podobnie jak w przypadku każdego innego zdiagnozowanego zaburzenia czy zespołu, wczesna interwencja i terapia są niezwykle istotne i kluczowe.

Jeśli Ty lub Twoje dziecko zmagacie się z którymkolwiek z wyżej wymienionych obszarów, zachęcam Cię do jak najszybszej konsultacji z lekarzem/pediatrą.

Jak zawsze, zajrzyj do Speech Blubs, aby dowiedzieć się więcej, i napisz do mnie, jeśli potrzebujesz wyjaśnień lub dodatkowych informacji na temat zaburzeń funkcji wykonawczych.