Fonolojik Süreç ve Bozuklukların 3 Türü

Bu Makalede

• Fonolojik Süreçlerin Tanımı ve Açıklaması
• Farklı Fonolojik Süreç Türleri
• • Tür 1: Yer Değiştirmeler (Substitüsyon)
  • Tür 2: Benzeşimler (Asimilasyon)
  • Tür 3: Hece Yapısı

Artikülasyon terapisi almasına rağmen çocuğunuzu anlamakta hâlâ çok mu zorlanıyorsunuz? Konuşması mırıltı gibi veya kopuk mu geliyor? Eğer öyleyse, çocuğunuz fonolojik süreçlerle ilişkili başka bir konuşma bozukluğuyla mücadele ediyor olabilir.

Bu blog yazısında fonolojik süreçlerin tanımını ele alıyor ve meydana gelebilecek farklı hata türlerine dair temel bir genel bakış sunuyoruz. Her zaman olduğu gibi, çocuğunun ya da tanıdığı bir çocuğun bu konuşma bozukluğunu yaşadığından şüphelenen herkesi, konuşma pratiğinizi desteklemek için Speech Blubs 2'ye göz atmaya ve bir değerlendirme için bölgelerindeki bir dil ve konuşma terapisti ile iletişime geçmeye davet ediyorum.

Fonolojik Süreçlerin Tanımı ve Açıklaması

Gelişim çağındaki çocukların konuşma seslerini öğrenirken kullandıkları bazı tipik konuşma kalıpları vardır. Küçük çocuklar, kelimeleri doğru ve net bir şekilde telaffuz edecek becerilere henüz sahip olmadıkları için bu kalıpları oluştururlar.

Örneğin, çocukların "tren" kelimesi yerine "ten" dediklerini duyabilirsiniz. Ayrıca "muz" yerine "uz" diyerek kelimedeki sesleri atabilirler. Bir çocuğun konuşmasında ortaya çıkabilecek pek çok farklı kalıp vardır ve dil gelişimi sırasında bunlar oldukça "doğaldır".

Fonolojik bozukluk, çocuğun kullandığı bu kalıpların "tipik" çocukların bunları kullanmayı bıraktığı dönemin ötesinde devam etmesi veya yapılan hataların beklenenden çok daha farklı olması durumunda ortaya çıkar. Örneğin, fonolojik bozukluğu olan bir çocuk, 4 yaşına geldiğinde hâlâ "su" yerine "bubu" demek gibi "ikileme" fonolojik sürecini kullanabilir. Biz dil ve konuşma terapistleri, çocuklarda bu sürecin normalde 3 yaşına kadar sona ermesi nedeniyle, bu durumun bir gecikmeye işaret ettiğini belirtiriz.

Bir çocukta atipik fonolojik kalıpların aşırı kullanımı görüldüğünde buna bozukluk diyoruz. Çünkü birden fazla süreci bir arada kullandıklarında, konuşmaları tamamen anlaşılmaz hâle gelir. Sonuç olarak, net konuşamayan ve kimsenin anlayamadığı küçük bir çocuğunuz varsa, fonolojik bozukluk açısından değerlendirilmesini sağlamak ve konuşma hatalarını giderecek net bir tedavi planına sahip olmak çok önemlidir.

Şimdi sizlere en YAYGIN süreçler ve dil ve konuşma terapistlerinin en sık karşılaştığı durumlar hakkında genel bir bakış sunacağım. Elbette çok daha fazla süreç olduğunu unutmayın, ancak bu yazının amacı doğrultusunda hepsini bilmenize gerek yok!

Farklı Fonolojik Süreç Türleri

Tür 1: Yer Değiştirmeler (Substitüsyon)

Yer Değiştirmeler – Çocukların doğru sesleri farklı seslerle değiştirdiği ve kelimeyi anlaşılmaz hâle getirdiği konuşma hatalarıdır.

Damaksıllaştırma (Backing), çocukların ağzın ön kısmında üretilmesi gereken sesleri, ağzın arka kısmında oluşturulan seslerle değiştirmesidir. Örneğin, çocuklar "top" kelimesi yerine "kop" diyebilir. Bu durum daha ciddi fonolojik gecikmelerle ilişkilidir.

Önselleştirme (Fronting), damaksıllaştırmanın tam tersidir. Ağzın arka kısmında çıkarılması gereken seslerin önde üretilmesidir. Örneğin, çocuk "kapı" yerine "tapı" diyebilir. Bu süreç tipik gelişim gösteren çocuklarda genellikle 3,5 yaşına kadar kaybolur.

Kayıcılaştırma (Gliding), çocukların /r/ sesini /y/ veya /v/ sesiyle, /l/ sesini ise /y/ sesiyle değiştirmesidir. Örneğin, çocuk "sarı" yerine "sayı" diyebilir. Bu süreç, tipik gelişim gösteren çocuklarda 6-6,5 yaşına kadar görülebilir.

Patlamalılaştırma (Stopping), bir çocuğun /f/, /s/, /ş/ veya /ç/ gibi sürtüntülü sesleri /p/, /t/ veya /d/ gibi kısa ve patlamalı seslerle değiştirmesidir. Örneğin çocuk "fil" yerine "pil" veya "su" yerine "tu" diyebilir. Çocukların 5 yaşına kadar bu tür yer değiştirmeleri bırakması beklenir.

Ünlüleştirme (Vowelization), tam olarak adından anlaşıldığı gibi; bir çocuğun /l/ veya /r/ gibi bir sesi ünlü bir sesle değiştirmesidir. Örneğin bir çocuk "elma" yerine "eyma" diyebilir.

Patlamalı-sürtüntülüleştirme (Affrication), bir çocuğun /t/ veya /d/ gibi bir sesi /ç/ veya /c/ sesiyle değiştirmesidir. Bu süreç genellikle 3 yaşına kadar kaybolur.

Sürtüntülendirme (Deaffrication), bir çocuğun /ç/ veya /c/ seslerini ağzın daha ön tarafında çıkardığı seslerle (/s/, /ş/ vb.) değiştirmesidir. Örneğin bir çocuk "çay" yerine "şay" diyebilir. Bu süreç çocuklarda 4 yaşına kadar sona erer.

Dudaksıllaştırma (Labialization), bir çocuğun dudaklarla üretilmemesi gereken bir sesi dudaklarını kullanarak üretmesidir. Örneğin "dal" yerine "bal" diyebilirler.

Tür 2: Benzeşimler (Asimilasyon)

Benzeşimler, çocukların bir sesi alıp buna benzer veya aynı şekilde üretilen başka bir sesle değiştirmesiyle yapılan konuşma hatalarıdır; ancak kullanılan ses kelimedeki doğru fonem değildir.

İkileme (Reduplication), çocukların bir kelime boyunca sesleri tekrarlayarak üretmesiyle ortaya çıkar. Örneğin, çocuk "biberon" veya "baba" yerine "baba", "su" yerine "bubu" diyebilir. Bu durum 3 yaşına kadar ortadan kalkar.

Benzeşme (Assimilation), çocuğun kelimede daha önce duyduğu bir sesi kelimenin başka bir yerinde de tekrarlamasıdır. Örneğin "kedi" yerine "keki" diyebilirler. Bu süreç 3 yaşına kadar kendiliğinden kaybolur.

Ön-ünlü Ötümlüleşmesi (Pre-vocalic Voicing), bir çocuğun kelimenin başındaki ötümsüz bir ünsüzü ötümlü bir ünsüzle değiştirmesidir. Çocuğun "top" yerine "dop" dediğini duyabilirsiniz. Bu durum 6 yaşına kadar sona erer.

Tür 3: Hece Yapısı

Hece yapısı değişiklikleri, çocuğun bir kelimedeki sesleri atması, eklemesi veya kelimeyi yanlış hâle getirecek şekilde değiştirmesiyle meydana gelir.

Ünsüz öbeği sadeleştirmesi (Cluster reduction), bir çocuğun yan yana gelen iki sesi sadeleştirip tek bir sesle söylemesidir. Örneğin, "tren" kelimesi "ten" veya "kral" kelimesi "kal" gibi duyulabilir.

Son ünsüz düşmesi (Final consonant deletion), kelimenin son sesinin söylenmeyip yutulmasıdır. Örneğin, "top" kelimesi "to" gibi duyulabilir. Bu sürecin 3 yaşına kadar bitmesi beklenir.

İlk ünsüz düşmesi (Initial consonant deletion), kelimenin ilk sesinin söylenmeyip yutulmasıdır. Çocuk "kapı" yerine "apı" diyebilir. Fonolojik bozuklukların daha şiddetli vakalarında çocuklar genellikle ilk ünsüzü düşürürler.

Tekrar belirtmek gerekirse çok daha fazla konuşma hatası türü bulunmaktadır; ancak son 10 yıldır çalışan bir dil ve konuşma terapisti olarak en sık karşılaştığım durumlar bunlardır. Çocuğunuzda fonolojik veya artikülasyon bozukluğu olabileceğinden şüpheleniyorsanız lütfen bir dil ve konuşma terapistinden tarama veya değerlendirme randevusu alın ve eğlenceli dil ve konuşma terapisi ödevleri için Speech Blubs 2'ye göz atın!