6 kroków, jak radzić sobie z trudnymi zachowaniami u dzieci z autyzmem i je zmieniać

Wychowanie dziecka w spektrum autyzmu wymaga znacznie więcej cierpliwości i zupełnie innego podejścia. Wiele dzieci z autyzmem nie potrafi regulować swoich emocji i ma trudności z komunikowaniem potrzeb czy frustracji. Z tego powodu rodzice muszą przyjrzeć się każdemu problematycznemu zachowaniu dziecka, aby znaleźć źródło problemu.

W wychowaniu każdego dziecka istnieją pozytywne i negatywne strategie dyscyplinowania. Kary i metody negatywne to natychmiastowa reakcja na złe zachowanie, mająca na celu ukaranie dziecka, np. klaps czy bicie po rękach. Chociaż takie metody dają natychmiastowe rezultaty (dziecko przestaje się tak zachowywać), nie przynoszą one długotrwałych efektów u dzieci z autyzmem. Są raczej doraźnym rozwiązaniem o wiele większego problemu, który wymaga uważniejszego podejścia.

Pozytywne podejście skupia się na omawianiu zachowania i słuchaniu dziecka. Przykłady strategii pozytywnej dyscypliny obejmują:

• Pochwały i nagrody za dobre zachowanie
• Jasne zasady i granice
• Konsekwencje za złe zachowanie

Dziecko z autyzmem może nie mieć jeszcze umiejętności niezbędnych do zrozumienia sytuacji i poradzenia sobie z nią, dlatego może zachowywać się niewłaściwie. Zamiast stosować surowe kary, warto odkryć przyczynę problemu, aby lepiej zrozumieć każde trudne zachowanie i wyzwanie, przed którym stoi maluch. Poniżej przedstawiamy sześcioetapowe podejście do korygowania zachowań oparte na stosowanej analizie behawioralnej.

Zamiast stosować surowe kary, warto odkryć przyczynę problemu dziecka.

6 kroków do zmiany trudnych zachowań

Krok 1: Zauważ

Jednym z obszarów, z którymi dzieci z autyzmem mają największe trudności, jest komunikacja. Jeśli Twoje dziecko jest niewerbalne, zrozumienie tego, co próbuje Ci przekazać, bywa sporym wyzwaniem. Często nieodpowiednie zachowanie to po prostu próba zakomunikowania czegoś ważnego – na przykład bólu.  

Dzieci w spektrum autyzmu inaczej reagują na autorytety. Tradycyjne metody wychowawcze najprawdopodobniej nie zadziałają w przypadku dziecka ze spektrum. Co więcej, mogą przynieść skutek odwrotny do zamierzonego.  

Na przykład, jeśli krzyczysz lub Twoja twarz robi się czerwona ze złości podczas upominania, dziecko może uznać to za zabawne lub ciekawe. Wtedy może celowo powtórzyć to samo zachowanie, tylko po to, by zobaczyć Twoją reakcję.

Krok 2: Zmień perspektywę

Zmień sposób myślenia o tym, „dlaczego” dziecko zachowuje się w dany sposób. Choć może Ci się wydawać, że robi coś na złość lub z braku szacunku, maluch może po prostu powtarzać to zachowanie, by zakomunikować swoją potrzebę.

Aby ułatwić sobie zrozumienie powodów stojących za konkretnym zachowaniem, zadaj sobie kilka pomocniczych pytań:

• „Czy czuje się przytłoczone nadmiarem bodźców sensorycznych?”
• „Czy może jest głodne albo chce mu się pić?”
• „Czy nie jest zbyt zmęczone?”
• „Czy próbuje zwrócić na siebie moją uwagę?”

Krok 3: Zbadaj sytuację

Jeśli Twoje dziecko często powtarza to samo niepożądane zachowanie, cofnij się myślami i sprawdź, czy nie tworzy się pewien powtarzalny schemat. Może on wynikać z ukrytej przyczyny – dziecko może odczuwać pewien dyskomfort tuż przed tym, jak zaczyna zachowywać się w trudny sposób.  

Zadaj sobie pytanie: „Co wydarzyło się bezpośrednio przed tym, jak dziecko zaczęło się tak zachowywać?”  

Spójrzmy na przykład: Dziecko zaczyna krzyczeć i zasłania twarz rękami po przyjściu babci. Bezpośrednio przed tym wybuchem babcia mocno je przytuliła, a miała na sobie intensywne perfumy. 

Takie zachowanie może być po prostu wynikiem przebodźcowania sensorycznego wywołanego zbyt mocnym zapachem.

Krok 4: Wzmacniaj i wyciągaj konsekwencje

Nawet jeśli Twoje dziecko jest w spektrum autyzmu, nadal musi wiedzieć, że jego zachowania niosą za sobą konsekwencje. Pomagają one modyfikować zachowanie. Istnieją dwa rodzaje konsekwencji, które należy stosować równolegle, aby skutecznie ograniczyć trudne zachowania.

Wzmocnienia – konsekwencje, które zwiększają prawdopodobieństwo powtórzenia pozytywnego zachowania. Na przykład, jeśli dziecko zachowuje się spokojnie i bez wybuchu złości w restauracji, w drodze do domu może pobawić się swoją ulubioną zabawką. Kiedy dziecko „zapracuje” na ulubioną zabawkę dobrym zachowaniem, staje się ona nagrodą wzmacniającą to zachowanie.

Wyciąganie konsekwencji (kary logiczne) – konsekwencje, które zmniejszają prawdopodobieństwo wystąpienia niepożądanego zachowania. Na przykład, jeśli dziecko staje na krześle, zabierz to krzesło. W ten sposób dziecko dowiaduje się, że w tej chwili nie będzie mogło z niego korzystać ani do siedzenia, ani do stawania.

Krok 5: Dbaj o konsekwencję i powtarzalność

Gdy opracujesz już jasne zasady dyscypliny i konsekwencje, trzymaj się ich za każdym razem. Jeśli będziesz ciągle zmieniać reguły i zabraknie Ci konsekwencji, trudne zachowania dziecka z autyzmem nie znikną, ponieważ maluch poczuje się zagubiony.

Dzieci ze spektrum autyzmu często potrzebują stałej rutyny i przewidywalności – dotyczy to również zasad wychowawczych. Konsekwencja w ich egzekwowaniu jest kluczem do długoterminowej zmiany problematycznych zachowań.

Krok 6: Reaguj i zmieniaj otoczenie

Czasami, aby wywołać pozytywną zmianę u dziecka, wystarczy po prostu usunąć przyczynę stojącą za trudnym zachowaniem. Jeśli Twoje dziecko czuje się przytłoczone perfumami babci, poproś babcię, aby zrezygnowała z nich podczas kolejnej wizyty. W ten sposób wyeliminujesz czynnik wyzwalający problem, zanim jeszcze się pojawi.

Podsumowanie

Podejście oparte na 6 krokach stosowanej analizy behawioralnej pozwala nie tylko trwale zmienić trudne zachowania, ale też zrozumieć ich głębszy sens. Jako rodzic dziecka z autyzmem wiem, że wyznaczanie granic to ogromne wyzwanie. Zawsze staram się dostrzec to, co kryje się pod wybuchami złości i trudnymi zachowaniami mojego syna. Nie zawsze jest to łatwe, zwłaszcza że miał on trudności z komunikowaniem swoich potrzeb.

Najważniejsza lekcja, jaką wyciągnęłam z wychowywania dziecka w spektrum autyzmu, to fakt, że kluczem do sukcesu są cierpliwość i eliminowanie czynników wyzwalających!