Spektrum autyzmu (ASD): kompletny przewodnik

Pojęcie autyzmu nie oznacza już tego, co kiedyś. W 1911 roku niemiecki psychiatra Eugen Bleuler użył słowa „autyzm” do opisania zespołu ciężkich objawów schizofrenii. To błędne przekonanie pokutowało aż do lat 60. XX wieku, kiedy psychologia dziecięca stała się samodzielną nauką.

Przewodnik po spektrum autyzmu:

• Oto kilka powszechnych mitów na temat ASD:
• Jak rozpoznać wczesne objawy spektrum autyzmu
• Wczesne objawy autyzmu
• Regres rozwojowy
• Diagnozowanie ASD
• Przyczyny autyzmu
• Dziedziczenie autyzmu
• ASD a niepowściągliwe wymioty ciężarnych
• Terapia autyzmu i pomocne narzędzia
• Terapia zabawą metodą Floortime
• Cele IPET dla dziecka z autyzmem
• Modelowanie wideo a autyzm
• Autyzm a mowa
• ASD a opóźnienie rozwoju mowy
• Autyzm niewerbalny
• • Sposoby na wspieranie rozwoju mowy w domu
• PECS a autyzm
• Jak dostosować PECS do potrzeb dziecka
• Zachowania autostymulacyjne (stimming)
• Stimming oralny
• Trudności sensoryczne
• Synestezja i autyzm
• Wybiórczość pokarmowa a autyzm
• Materiały, książki i czasopisma o autyzmie dla rodziców

Dziś termin autyzm funkcjonuje jako zaburzenia ze spektrum autyzmu (ASD). Określa się nim złożone zaburzenie rozwojowe wpływające na komunikację i umiejętności społeczne, które pojawia się po raz pierwszy w dzieciństwie. Rozmawiając o ASD, warto oddzielić mity od faktów.

Witamy w naszej serii kompleksowych przewodników, w których szczegółowo poruszamy najważniejsze tematy na naszym blogu. W tym przewodniku dowiesz się wszystkiego, co warto wiedzieć o spektrum autyzmu (ASD). Cały przewodnik możesz pobrać jako e-book tutaj:

Oto kilka powszechnych mitów na temat ASD:

Autyzm można wyleczyć.

• Fakt: Autyzm nie jest uleczalny. To trwające całe życie zaburzenie neurorozwojowe.

Osoby z autyzmem nie mogą żyć samodzielnie i odnosić sukcesów.

• Fakt: Osoby z autyzmem mogą wieść pełne, szczęśliwe i satysfakcjonujące życie dzięki wsparciu logopedii i terapii zajęciowej.

Przyczyną autyzmu są błędy wychowawcze rodziców.

• Fakt: Nie ma jednej znanej przyczyny autyzmu. Badania wskazują, że rozwój autyzmu zaczyna się jeszcze przed narodzinami.

Osoby z autyzmem nie mówią.

• Fakt: Autyzm jest bardzo złożony. Niektóre osoby rozwijają mowę typowo, podczas gdy inne komunikują się za pomocą połączenia słów, gestów i urządzeń wspomagających komunikację.

Te powszechne błędne przekonania pokazują, jak bardzo potrzebna jest edukacja. Dlatego kwiecień jest Miesiącem Świadomości Autyzmu. Aby lepiej zrozumieć to zaburzenie rozwojowe, rodzice powinni wiedzieć, jak rozpoznać objawy, które dotyczą 1 na 110 dzieci.

Jak rozpoznać wczesne objawy spektrum autyzmu

Autyzm to złożone zaburzenie, w którym nie ma dwójki dzieci ani dorosłych o dokładnie takich samych objawach. Wpływa ono na różne obszary życia. Podczas gdy jeden obszar może być mocno dotknięty, w innym objawy autyzmu mogą w ogóle nie występować. Na przykład: dziecko może mieć ogromne trudności sensoryczne, ale bez problemu prowadzić naprzemienną rozmowę.

Wczesne objawy autyzmu

https://www.youtube.com/watch?v=z7NeBs5wNOA

Sfera społeczna

• Brak umiejętności samoregulacji emocjonalnej
• Trudności z adaptacją w nowym otoczeniu
• Zdolność skupienia się tylko na jednym zadaniu naraz
• Brak adekwatnych odpowiedzi na pytania lub całkowity brak reakcji
• Trudności z prowadzeniem naprzemiennej rozmowy
• Trudności w nawiązywaniu relacji z innymi

Język i mowa

• Utrata nabytych wcześniej umiejętności językowych w okolicach trzeciego roku życia
• Pierwsze słowa to rzeczowniki (przedmioty) zamiast imion czy czasowników (czynności)
• Opóźnienie w używaniu gestów i ekspresji mimicznej w pierwszym roku życia (np. machanie „pa-pa” czy wskazywanie palcem)
• Powtarzanie słów natychmiast po ich usłyszeniu (echolalia). Występuje także echolalia odroczona, gdy dziecko powtarza usłyszane słowa po wielu godzinach, dniach lub tygodniach.
• Ograniczony kontakt wzrokowy z innymi
• Mowa może brzmieć monotonnie, „jak u robota”, a słowa mogą nie łączyć się płynnie
• Nierozumienie społecznych reguł komunikacji, takich jak głośność głosu czy niewchodzenie w słowo
• Trudności ze zrozumieniem humoru lub sarkazmu
• Silna potrzeba stałości i przewidywalności
• Niewielki lęk lub całkowity brak poczucia strachu
• Brak umiejętności planowania i organizowania zadań
• Słabe umiejętności rozwiązywania problemów
• Nieużywanie zabawek zgodnie z ich przeznaczeniem
• Powtarzalna zabawa

Zachowanie i regulacja emocji

• Trudności z radzeniem sobie ze zmianami w rutynie
• Trudności z wykorzystywaniem wyuczonych umiejętności w praktyce
• Nietypowe korzystanie z przedmiotów lub silne przywiązanie do określonych rzeczy czy zabawek
• Zachowania autostymulacyjne (kołysanie się, żucie, machanie rączkami)
• Nietypowe sposoby wyrażania emocji (agresja, załamania nerwowe, napady złości, ucieczki)
• Powtarzalne i sztywne wzorce zabawy, zainteresowań i zachowań
• Trudności z samokontrolą

Sfera sensoryczna i jedzenie

• Nadmierna lub osłabiona reakcja na bodźce z otoczenia, takie jak światło, dźwięki czy sytuacje społeczne
• Bawienie się w samotności
• Duża wybiórczość jedzenia ze względu na trudności sensoryczne
• Preferowanie bardzo wąskiego repertuaru potraw

Regres rozwojowy

Regres rozwojowy ma miejsce wtedy, gdy dziecko traci nabytą wcześniej umiejętność. Maluch, który korzystał już z nocnika, znów zaczyna się moczyć. Gadatliwe dziecko wraca do gaworzenia lub używania niezrozumiałych słów. U wielu dzieci regres rozwojowy jest tylko tymczasowy i może wynikać z opanowywania nowej umiejętności lub dużej zmiany w życiu.

Regres rozwojowy ma miejsce wtedy, gdy dziecko traci nabytą wcześniej umiejętność.

U części dzieci regres jest jednak związany z pojawieniem się pierwszych objawów autyzmu. Przez pierwszy rok życia wiele dzieci, u których później diagnozuje się autyzm, rozwija się zupełnie typowo. Dziecko poniżej pierwszego roku życia może nie wykazywać żadnych symptomów. Jednak gdy kończy dwa lata, wielu rodziców zaczyna zauważać sygnały, których wcześniej nie było.

Jeśli dziecko doświadcza regresu rozwojowego, który nie wiąże się z opanowywaniem nowego kamienia milowego ani poważną zmianą życiową, konieczna jest diagnoza lub badanie przesiewowe w kierunku autyzmu.

Diagnozowanie ASD

Gdy dziecko wykazuje objawy autyzmu lub nastąpił u niego regres rozwojowy, należy przeprowadzić diagnozę pod kątem spektrum autyzmu (ASD). U niektórych dzieci autyzm diagnozuje się już w wieku 18 miesięcy. U większości diagnoza stawiana jest po ukończeniu drugiego roku życia.

Choć każde dziecko powinno przejść badania przesiewowe w kierunku autyzmu podczas bilansów u pediatry (w wieku 9, 18 oraz 24 lub 30 miesięcy), niektóre objawy mogą zostać przeoczone. Dzieci z grupy wyższego ryzyka zaburzeń rozwojowych mogą potrzebować dodatkowych wizyt i pogłębionej diagnostyki.

Proces diagnozy autyzmu składa się zazwyczaj z trzech kroków.

Krok 1: Badanie przesiewowe

Zanim zapadnie diagnoza, dziecko przechodzi wstępne badanie przesiewowe. Trwa ono około 15 minut i obejmuje rozmowę oraz obserwację nabytych i opóźnionych kamieni milowych oraz umiejętności dziecka. Dla malucha to badanie jest zupełnie bezstresowe – po prostu się bawi. Lekarz obserwuje dziecko i włącza się do zabawy, aby zobaczyć, jak mały pacjent mówi, uczy się i zachowuje.

Krok 2: Pediatra rozwojowy

Jeśli lekarz przeprowadzający badanie przesiewowe uzna, że potrzebna jest dalsza diagnoza, skieruje dziecko do pediatry rozwojowego. Pediatra rozwojowy to lekarz specjalizujący się w rozwoju dzieci. Potrafi rozpoznać wiele zaburzeń behawioralnych i rozwojowych u najmłodszych.

Pediatrzy rozwojowi mogą również pomóc w:

• Ustaleniu planu edukacyjnego i potrzebnych dziecku świadczeń w szkole
• Przepisaniu odpowiednich leków
• Zleceniu dalszych badań medycznych
• Długofalowym monitorowaniu rozwoju dziecka w programach edukacyjnych i terapii behawioralnej

Krok 3: Pełna, kompleksowa diagnoza

Po wizycie u pediatry rozwojowego przeprowadza się pełną, kompleksową diagnozę. To znacznie bardziej szczegółowy proces, w którym biorą udział neurolog dziecięcy, logopeda oraz psycholog dziecięcy. Współpraca tych wszystkich specjalistów pozwala ustalić, czy dziecko ma autyzm.

Aby sprawdzić, czy dziecko wykazuje cechy autyzmu, w diagnozie ASD wykorzystuje się cztery główne narzędzia:

1. Autism Diagnostic Interview (Wywiad do Diagnozy Autyzmu) – ocenia zachowanie dziecka lub osoby dorosłej w trzech głównych obszarach (interakcje społeczne, komunikacja/język oraz ograniczone i powtarzalne wzorce zainteresowań i zachowań).
2. Autism Diagnostic Observation Schedule (Protokół Obserwacji do Diagnozy Autyzmu, ADOS) – bada interakcje społeczne, zabawę, komunikację oraz to, na ile dziecko potrafi twórczo korzystać z zabawek i pomocy.
3. Childhood Autism Rating Scale (CARS) – stosowane u dzieci powyżej drugiego roku życia narzędzie, które pozwala dokładnie przyjrzeć się zachowaniu, umiejętnościom i cechom dziecka.
4. Gilliam Autism Rating Scale (GARS) – narzędzie odpowiednie do diagnozy dzieci powyżej trzeciego roku życia, które określa dla rodziców, nauczycieli i terapeutów stopień nasilenia objawów spektrum.

Przyczyny autyzmu

Choć na temat przyczyn autyzmu krąży wiele mitów, nie istnieje jeden jedyny czynnik wywołujący to zaburzenie. Nauka wskazuje raczej na to, że za autyzm odpowiada cała kombinacja różnych elementów.

Dotychczas wyróżniono siedem głównych czynników sprzyjających rozwojowi autyzmu u dziecka.

1. Rola genetyki

W ogólnej populacji prawdopodobieństwo urodzenia dziecka z autyzmem wynosi 1 do 68, czyli około 1,5%. Ponieważ jednak członkowie rodziny dzielą podobny materiał genetyczny, w rodzinach z jednym dzieckiem w spektrum ryzyko, że kolejne dziecko też będzie miało autyzm, wzrasta o 20%. Rośnie ono do 30%, jeśli w rodzinie jest już dwoje lub więcej dzieci z autyzmem.

Szwedzcy naukowcy odkryli powiązania między występowaniem w rodzinie zaburzeń psychicznych i neurologicznych (takich jak ADHD, schizofrenia czy depresja) a prawdopodobieństwem urodzenia dziecka z autyzmem. Z badań wynika, że:

• Dzieci, których rodzic lub rodzeństwo zmagają się z zaburzeniami psychicznymi lub neurologicznymi, miały 4,7 razy większe ryzyko autyzmu.
• Dzieci z rodzin z historią takich zaburzeń miały 7,6 razy większe ryzyko rozwoju autyzmu połączonego z niepełnosprawnością intelektualną.

Podobne wnioski płyną z innych badań, wskazujących na wyższe prawdopodobieństwo autyzmu, jeśli rodzeństwo ma zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi (ADHD) lub gdy rodzic choruje na depresję, stany lękowe, chorobę afektywną dwubiegunową lub schizofrenię.

2. Komplikacje okołoporodowe

Na łamach czasopisma „American Journal of Perinatology” wykazano, że u dzieci, u których wystąpiły komplikacje okołoporodowe, ryzyko autyzmu było wyższe. Do powikłań porodu najsilniej powiązanych z autyzmem należą:

• Stan przedrzucawkowy
• Przedwczesne odklejenie się łożyska
• Położenie miednicowe lub poprzeczne płodu
• Niedotlenienie podczas porodu (zamartwica urodzeniowa)
• Wypadnięcie lub odsłonięcie pępowiny

Choć żadna pojedyncza komplikacja okołoporodowa nie przesądza o tym, czy dziecko będzie miało autyzm, badania pokazują, że dzieci z powyższymi powikłaniami znajdują się w grupie podwyższonego ryzyka.

3. Zaburzenia genetyczne

Mimo że zdarza się to rzadko, genetyka może odgrywać ogromną rolę w predyspozycjach do rozwoju autyzmu. Wykazano, że zarówno zespół Retta, jak i zespół łamliwego chromosomu X wiążą się z większym prawdopodobieństwem wystąpienia autyzmu u dziecka.

Warto jednak pamiętać, że oba te zaburzenia występują niezwykle rzadko i wynikają z mutacji genetycznych.

4. Wiek rodziców

Część badań przeprowadzonych w Danii, Izraelu, Szwecji i Kalifornii wykazała, że u mężczyzn po 40. roku życia ryzyko posiadania dziecka z autyzmem wzrasta sześciokrotnie. Naukowcy podejrzewają, że mężczyźni, którzy decydują się na dzieci po czterdziestce, mogą sami przejawiać pewne cechy autystyczne, co mogło wpłynąć na późniejsze wejście w stałe związki i późniejsze rodzicielstwo.

Inne badania przyniosły odmienne rezultaty, podważające tę hipotezę. Choć późniejszego wieku rodziców nie można całkowicie wykluczyć jako czynnika sprzyjającego autyzmowi, nadal uważa się to za teorię, która nie ma jeszcze w pełni twardych dowodów naukowych.

5. Niska masa urodzeniowa

Niska masa urodzeniowa to waga poniżej 2500 gramów. Kiedy maluch rodzi się ze zbyt małą masą ciała lub przedwcześnie, jego rozwój wewnątrzmaciczny mógł nie przebiegać w pełni prawidłowo. Amerykańskie Centrum Kontroli i Zapobiegania Chorobom (CDC) ustaliło, że dzieci z masą urodzeniową poniżej 2,5 kg miały 2,3 razy większe ryzyko autyzmu. To samo badanie wykazało, że u dziewczynek z niską wagą urodzeniową ryzyko to było aż 3-krotnie wyższe.

6. Narażenie na toksyny środowiskowe

Metale ciężkie i toksyny środowiskowe są uważane za jeden z możliwych czynników sprzyjających autyzmowi. To jednak na razie jedynie hipoteza – do dziś brakuje jednoznacznych, twardych dowodów naukowych na jej poparcie.

Amerykańskie Children’s Environmental Health Center wymienia 10 powszechnych toksyn i związków chemicznych podejrzewanych o wpływ na powstawanie autyzmu. Kobiety w ciąży powinny zatem ograniczać kontakt z następującymi substancjami:

1. Związki perfluorowane
2. Związki zaburzające gospodarkę hormonalną (tzw. endokrynne)
3. Metylortęć
4. Ołów
5. Pestycydy fosforoorganiczne
6. Polichlorowane bifenyle (PCB)
7. Pestycydy chloroorganiczne
8. Bromowane środki zmniejszające palność
9. Ołów
10. Spaliny samochodowe

7. Infekcje wirusowe

Z badań przeprowadzonych przez American Society for Microbiology wynika, że u ciężarnych z aktywnymi infekcjami wirusowymi ryzyko urodzenia dziecka z autyzmem było dwukrotnie wyższe. Co ważne, wykazano powiązanie konkretnych zakażeń wirusowych z rozwojem autyzmu.

Sześć infekcji wirusowych przebytych w trakcie ciąży dwukrotnie zwiększa prawdopodobieństwo wystąpienia autyzmu u dziecka:

• Wirus cytomegalii (CMV)
• Odra
• Wirus Epsteina-Barr (EBV)
• Różyczka
• Ludzki wirus opryszczki typu 6 (HHV-6)
• Wirus opryszczki pospolitej typ 1 i 2 (HSV-1 i HSV-2)

Współczesna medycyna skłania się ku temu, że za rozwój autyzmu odpowiada splot uwarunkowań biologicznych i czynników środowiskowych – a nie jedna, wyizolowana przyczyna. W toku dalszych badań chodzi przede wszystkim o odkrycie tej specyficznej, „dokładnej” kombinacji elementów, która bezpośrednio wyzwala objawy spektrum.

https://www.youtube.com/watch?v=wKlMcLTqRLs

Dziedziczenie autyzmu

Skoro wiemy już, jak ważną rolę w dyskusji o przyczynach autyzmu odgrywa genetyka, warto przyjrzeć się kilku powszechnym faktom dotyczącym dziedziczności i diagnozy ASD.

• Osoby, które mają w rodzinie kogoś w spektrum, same częściej otrzymują diagnozę autyzmu
• Autyzm diagnozuje się częściej u chłopców niż u dziewczynek
• Dzieci szczepione i nieszczepione mają dokładnie takie samo ryzyko otrzymania diagnozy autyzmu
• Dzieci starszych rodziców bywają w grupie podwyższonego ryzyka autyzmu
• Wcześniaki urodzone przed 26. tygodniem ciąży wykazują wyższe ryzyko rozwoju autyzmu

Choć nie ustalono jednej bezpośredniej przyczyny autyzmu, wielu specjalistów zajmujących się jego diagnozą i terapią uważa, że kluczową rolę odgrywa współdziałanie genów i środowiska. Przypuszcza się, że określone geny mogą wpływać na rozwój mózgu malucha lub na sposób komunikacji między neuronami. Możliwe też, że to konkretne geny decydują o tym, jak łagodne lub nasilone będą objawy autyzmu.

Mimo że to wciąż teorie będące przedmiotem badań naukowych, rola genetyki, dziedziczenia i środowiska stanowi klucz do zrozumienia prawdopodobnych źródeł autyzmu.

Więcej o roli dziedziczenia dowiesz się z artykułu Autyzm… czy jest dziedziczny?

ASD a niepowściągliwe wymioty ciężarnych (Hyperemesis Gravidarum)

Oprócz badania wpływu genetyki i środowiska, warto również przyjrzeć się dyskusji na temat niepowściągliwych wymiotów ciężarnych i autyzmu jako potencjalnej przyczyny. Hyperemesis gravidarum to medyczna nazwa skrajnie nasilonych porannych mdłości. Charakteryzują się one uporczywymi wymiotami i nudnościami. Uważa się, że przyczyną ciężkich porannych mdłości są zmiany hormonalne i wysoki poziom hCG (ludzkiej gonadotropiny kosmówkowej) we wczesnej ciąży.

Chociaż dokładna przyczyna niepowściągliwych wymiotów ciężarnych wciąż nie jest znana, objawy pojawiają się zwykle między 4. a 6. tygodniem ciąży. Wiele kobiet odczuwa ulgę około 14.–20. tygodnia, jednak 20% przyszłych mam wymaga opieki medycznej z powodu ciężkich mdłości przez resztę ciąży.

Hyperemesis gravidarum to medyczna nazwa skrajnie nasilonych porannych mdłości. Charakteryzują się one uporczywymi wymiotami i nudnościami.

Ośrodek badawczy Southern California Research and Evaluation Center ustalił w niedawnym badaniu, że u kobiet w ciąży cierpiących na niepowściągliwe wymioty ciężarnych prawdopodobieństwo urodzenia dziecka ze spektrum autyzmu było o 53% wyższe. Badanie wykazało ponadto, że:

• Niepowściągliwe wymioty ciężarnych zdiagnozowane u matki w pierwszym i drugim trymestrze wiązały się ze zwiększonym ryzykiem autyzmu u dziecka. Nie odnotowano natomiast podwyższonego ryzyka w przypadku diagnozy postawionej w trzecim trymestrze.
• Nasilenie niepowściągliwych wymiotów ciężarnych nie zwiększało ryzyka autyzmu.
• Związek między niepowściągliwymi wymiotami ciężarnych a autyzmem był silniejszy w przypadku dziewczynek niż chłopców oraz częstszy u rasy kaukaskiej i osób pochodzenia latynoskiego niż u mieszkańców wysp Pacyfiku i osób czarnoskórych.
• Leki stosowane w leczeniu niepowściągliwych wymiotów ciężarnych nie miały wpływu na rozwój autyzmu.

Inne badanie przeprowadzone w 2018 roku przez Telethon Kids Institute wykazało, że u kobiet w ciąży ze zbyt wysokim lub zbyt niskim poziomem hCG wzrastało ryzyko urodzenia dziecka z autyzmem.

Chociaż oba badania wykazały powiązanie między ryzykiem autyzmu a niepowściągliwymi wymiotami ciężarnych, nie oznacza to, że ciężkie poranne mdłości są bezpośrednią przyczyną autyzmu. Konieczne są dalsze badania, aby potwierdzić lub wykluczyć przyczyny autyzmu, w tym stopień nasilenia mdłości w ciąży.

Terapie i narzędzia wspierające w autyzmie

Kiedy Twoje dziecko otrzyma diagnozę ASD, myśl o wizytach u lekarzy, terapiach i zmianach w domu może być przytłaczająca. Najlepsze w terapii autyzmu jest jednak to, że nie ma tu jednego, uniwersalnego rozwiązania dla każdego. Żadna pojedyncza metoda nie sprawdzi się u wszystkich dzieci. Z tego względu różne rodzaje terapii dopasowuje się indywidualnie do potrzeb Twojego malucha. W pracy z dziećmi ze spektrum autyzmu stosuje się zazwyczaj trzy główne podejścia.

1. Stosowana Analiza Behawioralna (ABA)

Ten rodzaj terapii jest najlepiej dostosowany dla dzieci, u których zdiagnozowano autyzm przed ukończeniem piątego roku życia. Stosowana analiza behawioralna jest uważana za „złoty standard” w terapii autyzmu, ponieważ modyfikuje trudne zachowania i wzmacnia te pożądane za pomocą systemu nagród i konsekwencji. Terapeuta może chcieć obserwować dziecko i pracować z nim w przedszkolu, w domu lub na placu zabaw – tam, gdzie najczęściej pojawiają się trudne zachowania.

Choć „naturalne otoczenie” wykorzystuje się do pracy nad takimi zachowaniami jak załamania nerwowe czy napady złości, służy ono również do wzmacniania lub rozwijania wyobraźni oraz empatii poprzez nagrody. Terapia ta świetnie sprawdza się w przypadku trudnych zachowań, ale ma charakter intensywny – często wymaga od 20 do 40 godzin tygodniowo.

2. Relationship Development Intervention (RDI – Terapia Rozwoju Relacji)

Terapia ta skupia się na krytycznym myśleniu, umiejętnościach komunikacyjnych oraz interakcjach społecznych z najbliższym otoczeniem dziecka. Zamiast skupiać się wyłącznie na dziecku, RDI angażuje osoby z jego najbliższego kręgu (rodziców i nauczycieli).

Zaangażowanie rodziców ma w tej metodzie kluczowe znaczenie! To Ty stajesz się terapeutą swojego dziecka. Choć jest to stosunkowo nowa metoda, RDI przynosi obiecujące rezultaty. Aby osiągnąć sukces dzięki RDI, musisz być w stałym kontakcie z konsultantem programu i gruntownie zapoznać się z materiałami terapeutycznymi, które obejmują m.in. oglądanie filmów instruktażowych i udział w konferencjach.

Metoda Relationship Development Intervention ma sześć głównych celów:

1. Odniesienie emocjonalne: Uczenie się na podstawie doświadczeń emocjonalnych innych osób
2. Koordynacja społeczna: Obserwowanie i kontrolowanie własnego zachowania w sytuacjach społecznych
3. Język deklaratywny: Używanie komunikacji niewerbalnej i słów do okazywania ciekawości, ułatwiania interakcji, dzielenia się uczuciami i myślami oraz koordynowania działań z innymi
4. Elastyczność myślenia: Dostosowywanie i modyfikowanie planów w zmieniających się sytuacjach
5. Przetwarzanie informacji relacyjnych: Rozwiązywanie problemów bez jednoznacznych odpowiedzi i radzenie sobie w sytuacjach, które nie mają prostego rozwiązania typu „dobre czy złe”
6. Przewidywanie i wyciąganie wniosków: Analizowanie przeszłych doświadczeń i przewidywanie przyszłych scenariuszy w oparciu o to, co wydarzyło się wcześniej

3. Terapia integracji sensorycznej (SI)

Terapia integracji sensorycznej polega na łagodzeniu nadwrażliwości zmysłowej – niezależnie od tego, czy dotyczy ona światła, faktur, hałasu czy dotyku. Opiera się głównie na zabawie i skupia na bodźcach, na które Twoje dziecko reaguje najbardziej wrażliwie. Na przykład, jeśli maluch jest nadwrażliwy na dotyk, terapeuta delikatnie dotyka wierzchu jego dłoni materiałami o różnych strukturach, aby z czasem go odwrażliwić. Integracja sensoryczna to forma terapii zajęciowej, a badania potwierdzają jej skuteczność u dzieci z autyzmem w wieku od 4 do 12 lat.

Poza integracją sensoryczną Twoje dziecko może również potrzebować logopedii. Głównym celem logopedii jest wspieranie komunikacji i interakcji społecznych. Logopedzi pomagają dziecku porozumiewać się za pomocą komunikatorów elektronicznych, języka migowego, tablic obrazkowych, a także poprzez rozwijanie umiejętności społecznych, pragmatycznych, pracę nad dźwiękami i rymowankami. Wszystko to stanowi fundament w budowaniu zarówno werbalnej, jak i niewerbalnej komunikacji.

Terapia zabawą metodą Floortime

Inną formą wsparcia stosowaną przez terapeutów zajęciowych i logopedów jest terapia zabawą metodą Floortime. To podejście skupia się na rozwijaniu mocnych stron dziecka poprzez dołączenie do jego poziomu zabawy. Zamiast narzucania i prowadzenia dziecka przez kolejne zadania, to ono decyduje o wszystkich aspektach zabawy.

Terapia Floortime opiera się na sześciu kluczowych kamieniach milowych:

1. Samoregulacja i zainteresowanie otaczającym światem
2. Myślenie emocjonalne
3. Idee emocjonalne
4. Komunikacja dwukierunkowa
5. Złożona komunikacja
6. Bliskość i zaangażowanie w relacje

Aby osiągnąć te kamienie milowe, terapeuta lub rodzic wchodzi w interakcję z dzieckiem, podążając za tym, co maluch akurat robi w spokojnym otoczeniu. Jeśli dziecko bawi się autkami na podłodze, terapeuta lub rodzic siada obok i również bawi się autkami. Takie sesje zabawy trwają zazwyczaj od dwóch do pięciu godzin dziennie.

Z czasem interakcje między terapeutą a dzieckiem stają się coraz bardziej złożone. Na przykład, gdy maluch bawi się samochodzikiem, wprowadza się samoloty i dodaje komentarze słowne, tworząc wspólną grę. Zabawa metodą Floortime zachęca Twoje dziecko do odpowiadania na pytania i wchodzenia w interakcję z terapeutą.

W 2011 roku niezależni badacze z Tajlandii i Kanady odkryli, że terapia zabawą Floortime „znacząco poprawia rozwój emocjonalny i redukuje kluczowe objawy autyzmu”.

Dowiedz się więcej o terapii Floortime

Cele IPET (IEP) w autyzmie

Ponieważ dużą część wsparcia Twojego dziecka będzie stanowić logopedia, możesz zastanawiać się, jakie cele językowe i komunikacyjne stawia się przed maluchem w spektrum autyzmu. Te same cele wyznacza się nie tylko na logopedii, ale także w IPET (Indywidualnym Programie Edukacyjno-Terapeutycznym). Poniższe propozycje celów są jedynie przykładami. Każde dziecko z autyzmem ma inne potrzeby, dlatego cele IPET Twojego malucha zostaną dopasowane bezpośrednio do niego.

Wspólne pole uwagi

Wspólne pole uwagi to zdolność dziecka do skupiania się na kilku rzeczach jednocześnie. Jest to kluczowa umiejętność, gdy Twoja pociecha idzie do szkoły i musi radzić sobie z wieloma zadaniami naraz. Choć wiele dzieci z autyzmem ma z tym trudności, w IPET Twojego dziecka można zaplanować cele skupione na konkretnych aspektach wspólnej uwagi.

Oto przykładowe cele związane ze wspólnym polem uwagi w programie IPET:

• Reagowanie na głos nauczyciela
• Okazywanie zrozumienia za pomocą kontaktu wzrokowego i gestów
• Rozpoznawanie i opisywanie emocji własnych oraz innych osób

Wzajemność społeczna

Wzajemność społeczna jest kluczowa dla wchodzenia w relacje z innymi ludźmi. Polega na dwustronnej interakcji między dwiema osobami. Dzieci w spektrum autyzmu często napotykają trudności w tym obszarze – na przykład z inicjowaniem kontaktu, odpowiadaniem na zaczepki innych, podtrzymywaniem rozmowy i czekaniem na swoją kolej podczas wypowiedzi.

Oto kilka celów do IPET, które mogą wesprzeć Twoje dziecko we wzajemności społecznej:

• Podtrzymywanie interakcji
• Inicjowanie rozmów
• Utrzymywanie tematu rozmowy
• Rozpoznawanie zakłóceń w komunikacji i próby ich naprawy

Cele językowe i poznawcze

Język to o wiele więcej niż samo mówienie. To także rozumienie i posługiwanie się językiem ojczystym zarówno w formie werbalnej, jak i niewerbalnej. Wskazywanie palcem, machanie na pożegnanie i mimika twarzy to tylko niektóre przykłady komunikacji niewerbalnej.

Przykładowe cele językowe i poznawcze do IPET Twojego dziecka mogą obejmować:

• Używanie gestów
• Przewracanie stron w książce połączone ze wskazywaniem ilustracji
• Używanie słów i gestów do wyrażania intencji
• Rozwiązywanie problemów
• Rozumienie sekwencji zdarzeń (kolejność w opowiadaniach, litery w alfabecie)
• Kreatywne używanie i łączenie słów

Regulacja emocjonalna i behawioralna

Ten obszar celów IPET bywa dla dzieci w spektrum autyzmu jednym z najtrudniejszych do opanowania. Regulacja emocji i zachowania obejmuje rozumienie emocji, ich przetwarzanie, mówienie o swoich uczuciach oraz radzenie sobie z trudnymi emocjami.

Oto przykłady celów z zakresu regulacji emocjonalnej i behawioralnej do IPET:

• Proszenie o wyciszającą aktywność w chwili zdenerwowania
• Wyrażanie emocji
• Omawianie zmian i przejść między kolejnymi aktywnościami
• Dostrzeganie i przewidywanie zachowań społecznych innych osób w celu samokontroli

Dowiedz się więcej o celach IPET a autyzmie

Modelowanie wideo a autyzm

Modelowanie wideo to kolejna, stosunkowo nowa metoda terapeutyczna. Jej początki sięgają jednak 1982 roku, kiedy Steinborn i Knapp połączyli trening behawioralny ze środowiskiem klasowym, aby uczyć dzieci w spektrum autyzmu bezpiecznego poruszania się po drodze.

Dziś modelowanie wideo uznaje się za jedną z wiodących metod nauki umiejętności społecznych oraz wspierania dzieci z autyzmem i opóźnieniem mowy. Ta forma terapii rozwija się jeszcze dynamiczniej dzięki odkryciom naukowym dotyczącym neuronów lustrzanych.

Neurony lustrzane to komórki czuciowo-ruchowe w mózgu, które aktywują się, gdy…

• Osoba wykonuje daną czynność
• Widzi inną osobę wykonującą tę samą czynność

Uważa się, że neurony te są powiązane z zachowaniami społecznymi – zwłaszcza z empatią i naśladowaniem – co może tłumaczyć mechanizm poznania społecznego u ludzi. Aby wykorzystać potencjał neuronów lustrzanych, w pracy z dziećmi z autyzmem stosuje się modelowanie wideo do nauki umiejętności społecznych. Aplikacja Speech Blubs idzie o krok dalej: zachęca dzieci do mówienia oraz naśladowania zachowań i umiejętności. Jedyne, co Twoje dziecko musi zrobić, to oglądać filmiki w Speech Blubs i powtarzać słowa lub czynności pokazywane przez rówieśników.

Aplikacja Speech Blubs i modelowanie wideo przyniosą Twojemu dziecku następujące korzyści:

1. Pewność siebie przy odtwarzaniu naśladowanych czynności i mowy w codziennym życiu
2. Szybszą naukę dzięki obserwowaniu zachowań innych dzieci
3. Lepsze zapamiętywanie poznanych zachowań dzięki ciekawym grom i zabawom

Dowiedz się więcej o naukowych podstawach neuronów lustrzanych, modelowania wideo i autyzmu

Autyzm a mowa

Jednym z zaburzeń mowy, które dotyka aż 65% dzieci z autyzmem, jest apraksja mowy. Choć istnieje wiele odmian apraksji, apraksja mowy wpływa bezpośrednio na pracę języka, warg, jamy ustnej i żuchwy, utrudniając wyraźne wymawianie dźwięków. Poza tym, że słowa mogą brzmieć niewyraźnie, to samo słowo za każdym razem może być wypowiadane inaczej, co prowadzi do niespójnej wymowy. Gdy dziecko przejawia trudności w porozumiewaniu się, bywa trudno ocenić, czy wynikają one z apraksji, czy z samego autyzmu. Dlatego tak ważna jest diagnoza u logopedy.

Oto obszary, które logopeda weźmie pod uwagę podczas diagnozy apraksji mowy:

• Błędy w wymowie spółgłosek i samogłosek – dziecko może za każdym razem wymawiać to samo słowo inaczej.
• Trudności w płynnym przechodzeniu od dźwięku do dźwięku lub od sylaby do sylaby – skutkuje to długimi pauzami między słowami i problemami z powtórzeniem ciągu wyrazów.
• Nietypowe akcentowanie wypowiedzi – dziecko może akcentować wszystkie sylaby w słowie lub zdaniu w ten sam sposób, przez co mowa staje się „płaska lub zrobotyzowana”.

Inne objawy apraksji mowy uwzględniane podczas diagnozy to m.in.:

• Bardzo skąpe głużenie i gaworzenie w okresie niemowlęcym
• Trudności ze składaniem i wymawianiem dłuższych słów
• Wielokrotne próby poprawnego wymówienia danego słowa
• Nadmierne poleganie na komunikacji niewerbalnej
• Opuszczanie spółgłosek na początku lub na końcu wyrazu
• Trudności z tworzeniem słów

Podczas badania w kierunku apraksji mowy logopeda oceni siłę i motorykę narządów artykulacyjnych Twojego dziecka. Poprosi je na przykład o uśmiech, poruszanie językiem, przełknięcie śliny lub polizanie lizaka. Specjalista sprawdzi również słuch dziecka, sposób reagowania na polecenia oraz umiejętności komunikacji werbalnej i niewerbalnej.

Aby wesprzeć dziecko w rozwijaniu tych umiejętności, wypróbuj 7 prostych ćwiczeń logopedycznych do zrobienia w domu już dziś:

1. Pokazuj słowa na konkretnych przykładach

Weź ulubioną zabawkę dziecka, przytrzymaj ją blisko swoich ust i wyraźnie oraz powoli wypowiedz jej nazwę. Dzięki temu maluch dokładnie zobaczy ruchy Twoich warg.

2. Zmieniaj i wzmacniaj brzmienie swojego głosu

To świetny sposób na zachęcenie do wzajemnego naśladowania. Wykorzystaj pustą rolkę po ręczniku papierowym lub aplikację modyfikującą głos, by tworzyć śmieszne, ciekawe dźwięki.

3. Dawaj wybór spośród dwóch rzeczy

Trzymając dwa przedmioty blisko ust, wyraźnie nazwij każdy z nich i zapytaj, co dziecko woli. Gdy maluch wskaże przedmiot palcem lub spróbuje go nazwać, powtórz to słowo jeszcze raz.

Na przykład: „Wolisz jabłko czy pomarańczę?”

Gdy dziecko wskaże lub odpowie, powtórz: „Chcesz pomarańczę”.

4. Mów z emocjami i entuzjazmem

Moduluj głos, wyraźniej akcentując dźwięki na początku i na końcu słów. W ten sposób łatwiej przyciągniesz uwagę dziecka i zainspirujesz je do powtarzania.

5. Wykorzystuj efekty dźwiękowe

Dodawaj wyrazy dźwiękonaśladowcze podczas czytania książeczek lub wspólnej zabawy na podłodze.

6. Powtarzaj słowa kluczowe w prostych zdaniach

Używaj prostych słów kluczowych i krótkich zdań, mocno akcentując najważniejsze wyrazy. Jeśli na przykład puszczacie bańki mydlane, skup się na słowach takich jak „bańka” czy „puk”.

7. Zachęcaj do naśladowania poprzez piosenki

Muzyka to rewelacyjny sposób na zachęcenie dziecka do powtarzania ruchów ust. Sięgaj po proste rymowanki i piosenki z pokazywaniem, takie jak „Głowa, ramiona, kolana, pięty” czy „Idzie kominiarz po drabinie”. Łącz śpiew z odpowiednimi gestami i ruchami.

Dowiedz się więcej o apraksji i autyzmie

Spektrum autyzmu a opóźnienie rozwoju mowy

Gdy dziecko mówi mniej lub później niż rówieśnicy, rodzice często zastanawiają się, czy to opóźnienie rozwoju mowy może być objawem autyzmu. Choć trudności z mową faktycznie bywają jednym ze znaków autyzmu, to objawy prostego opóźnienia mowy i spektrum autyzmu znacznie się od siebie różnią. Jeśli niepokoi Cię rozwój mowy u Twojego malucha, kluczowe jest potwierdzenie lub wykluczenie autyzmu jako jego przyczyny.

Logopeda potrafi trafnie zidentyfikować opóźnienie rozwoju mowy, ale nie stawia diagnozy autyzmu. Taką diagnozę może postawić wyłącznie lekarz psychiatra dziecięcy lub zespół diagnostyczny. Aby ułatwić Ci zrozumienie różnic między opóźnieniem mowy a autyzmem, przygotowaliśmy zestawienie typowych objawów obu tych sytuacji.

Oznaki i objawy autyzmu:

• Opóźniony rozwój mowy
• Brak kontaktu wzrokowego lub krótkotrwały kontakt wzrokowy
• Łatwe wpadanie w złość z powodu drobnych zmian w rutynie
• Reakcje na określone dźwięki, światła, dotyk, zapachy lub smaki
• Trudności ze zrozumieniem emocji innych osób
• Skupienie na wąskim zakresie zainteresowań lub przedmiotów
• Angażowanie się w powtarzalne zachowania, takie jak kręcenie się w kółko lub kołysanie
• Brak reakcji na własne imię w wieku 12 miesięcy
• Brak wskazywania odległych przedmiotów w wieku 14 miesięcy

Oznaki i objawy opóźnienia mowy:

• Wypowiadanie prostych słów wyraźnie lub niewyraźnie w wieku 12–15 miesięcy
• Brak używania gestów niewerbalnych, takich jak wskazywanie i machanie, w wieku 12 miesięcy
• Preferowanie gestów zamiast słów do komunikacji w wieku 18 miesięcy
• Trudności z naśladowaniem dźwięków w wieku 18 miesięcy
• Rozumienie prostych słów w wieku 18 miesięcy
• Trudności ze zrozumieniem prostych poleceń
• Jedynie naśladowanie mowy lub czynności bez tworzenia słów lub fraz w wieku 2 lat
• Powtarzanie niektórych dźwięków lub słów w wieku 2 lat
• Brak umiejętności używania języka do komunikowania potrzeb w wieku 2 lat
• Brak umiejętności wykonywania prostych poleceń w wieku 2 lat
• Nietypowy ton głosu (chrapliwy/nosowy) w wieku 2 lat
• Mówienie krótkimi zdaniami w wieku 3 lat
• Opowiadanie historii w wieku 4–5 lat

Więcej o opóźnieniach mowy przeczytasz w artykule „Jeśli moje dziecko ma opóźnienie mowy, czy to oznacza, że ma autyzm?”

Autyzm niewerbalny

Choć nie jest to oficjalna diagnoza w ramach spektrum autyzmu, termin „autyzm niewerbalny” jest używany do opisania każdego dziecka, które nie posługuje się komunikacją werbalną. Szacuje się, że około 40% dzieci nie posługuje się mową, a przyczyna autyzmu niewerbalnego nie jest znana. Błędne przekonania społeczne często łączą autyzm niewerbalny z niską inteligencją. Jednak brak mowy wcale nie oznacza braku inteligencji.

W 2015 roku naukowcy z Cambridge University odkryli, że osoby z cechami autystycznymi częściej wybierają karierę w technologii, inżynierii, naukach ścisłych i matematyce. Wszystkie te dziedziny wymagają wysokiej inteligencji. Inne badanie przynosi obiecujące wyniki dotyczące przyszłej komunikacji werbalnej u dzieci niemówiących z autyzmem.

Autyzm niewerbalny to pojęcie używane do opisania każdego dziecka, które nie posługuje się komunikacją werbalną.

Ośrodek Center for Autism and Related Disorders przeanalizował dane dzieci z autyzmem w wieku od 8 do 17 lat. Wszyscy uczestnicy mierzyli się z opóźnieniem rozwoju językowego – byli niewerbalni lub używali jedynie pojedynczych słów albo prostych fraz.

Badanie przyniosło następujące pozytywne wyniki:

1. 70% uczestników z czasem zaczęło mówić prostymi zdaniami
2. 47% uczestników osiągnęło płynność mowy
3. Większość uczestników miała wyższy iloraz inteligencji, niż początkowo sądzono
4. Zachowania powtarzalne (kołysanie się lub kręcenie) oraz intensywne zainteresowania nie wpłynęły na rozwój językowy

Dowiedz się więcej o autyzmie niewerbalnym

Sposoby na wspieranie rozwoju mowy w domu

Jeśli Twoje dziecko ma autyzm niewerbalny, współpraca z logopedą ma kluczowe znaczenie dla poprawy komunikacji. Istnieją jednak proste rzeczy, które możesz robić w domu, aby wspierać rozwój mowy swojego malucha.

1. Skup się na komunikacji niewerbalnej

Wprowadzaj komunikację niewerbalną, pokazując ją dziecku na własnym przykładzie. Zadbaj o lepszy kontakt wzrokowy. Kiwaj lub kręć głową, mówiąc „tak” lub „nie”. Wskazuj przedmioty, o których mówisz. Nauka takich sygnałów niewerbalnych ułatwia dziecku wyrażanie swoich potrzeb.

2. Upraszczaj swoje wypowiedzi

Jeśli Twoje dziecko ma trudności z wykonywaniem poleceń, może to wynikać z krótkiego czasu skupienia uwagi i zbyt skomplikowanych instrukcji. Spróbuj skupić się na „słowach kluczowych”, skracaj zdania i używaj prostszych słów. Dzięki temu maluch będzie mniej zdezorientowany.

Przykład: „Nie stawaj na krześle!”

Skróć to zdanie do: „Usiądź, proszę”.

3. Naśladuj zachowania

Baw się z dzieckiem, naśladując wydawane przez nie dźwięki lub wykonywane czynności. Naśladowanie to kluczowy element rozwoju, a badania sugerują, że może ono prognozować postępy językowe. Korzyści z naśladowania obejmują dzielenie się emocjami, rozumienie naprzemienności, wydłużenie czasu uwagi i rozbudzanie zainteresowania innymi ludźmi.

4. Korzystaj z pomocy wizualnych

Wiele dzieci z autyzmem niewerbalnym potrzebuje pomocy wizualnych, aby lepiej rozumieć otoczenie oraz komunikować swoje potrzeby i pragnienia. Istnieje wiele aplikacji, takich jak Speech Blubs, które wspierają rozwój mowy poprzez naśladowanie. System komunikacji wymiany obrazów (PECS) jest również kluczowy dla wyrażania potrzeb przez dziecko niemówiące.

5. Zachęcaj do zabawy i interakcji społecznych

Badania pokazują, że dzieci najlepiej uczą się języka poprzez zabawę. Spróbuj wspólnego śpiewania piosenek, zabaw naprzemiennych i łagodnych wygłupów ruchowych. Najważniejsze w takich aktywnościach jest bycie na wysokości oczu dziecka.

6. Zostaw dziecku „przestrzeń” na odpowiedź

Czasami rodzice zbyt szybko odpowiadają za dziecko lub od razu zadają kolejne pytanie. W ten sposób maluch może nie mieć wystarczająco dużo „przestrzeni”, by zareagować. Nawet jeśli dziecko niemówiące odpowie gestem, to wciąż jest to komunikacja. Z czasem pozostawienie 15–20 sekund przerwy między pytaniami może doprowadzić do samodzielnej odpowiedzi malucha.

7. Podążaj za zainteresowaniami dziecka

Najlepiej podążać za tym, co interesuje dziecko, i skupić się na czynności, którą aktualnie wykonuje. Jeśli Twoje dziecko rozsypuje klocki na podłodze, powiedz „Klocki bęc!” i dołącz do zabawy. Pomoże to nazwać czynność i wzbogacić język o krótkie frazy oraz słowa kluczowe.

Więcej pomysłów na aktywności znajdziesz w artykule 7 sposobów, jak pomóc niemówiącemu dziecku z autyzmem zacząć mówić

Perspektywę rodzica na rozwijanie mowy u dziecka niewerbalnego przeczytasz w artykule 4 sposoby, jak pomóc niemówiącemu dziecku z autyzmem zacząć mówić

PECS a autyzm

System Komunikacji Wymiany Obrazów (PECS) to sposób na porozumiewanie się bez słów dla dzieci niemówiących. Dzieciom z autyzmem i innymi trudnościami rozwojowymi PECS daje „głos”, dzięki któremu mogą wyrażać swoje potrzeby i pragnienia. Od lat 80. XX wieku PECS pomaga dzieciom i opiekunom – zarówno doraźnie, jak i długofalowo – w rozwijaniu mowy werbalnej.

Badania wykazały, że dzieci lepiej rozumieją obrazki po ukończeniu trzeciego roku życia. Z tego względu PECS jest zalecany dla dzieci w wieku od trzech lat. Jak w przypadku każdej pomocy wizualnej, nadrzędnym celem PECS jest rozwój mowy werbalnej. Niektóre dzieci przechodzą przez wszystkie sześć faz systemu i zaczynają mówić. Inne nadal używają tej metody do komunikowania prostych potrzeb i życzeń.

PECS daje dzieciom niemówiącym „głos”, dzięki któremu mogą komunikować swoje potrzeby i pragnienia.

Aby system PECS działał prawidłowo, dziecko musi być komunikatorem „intencjonalnym”. Oznacza to, że wykazuje potrzebę przekazywania swoich komunikatów. Dziecko będące komunikatorem „intencjonalnym” może na przykład prowadzić dorosłego za rękę do rzeczy, której potrzebuje.

Oto jak działa 6 faz systemu PECS:

Faza 1: Nauka komunikacji

Ta faza pomaga dziecku komunikować swoje potrzeby za pomocą obrazków, wykorzystując czynniki motywujące, np. ulubioną zabawkę. Na przykład: jeśli Twoje dziecko uwielbia pociągi, użyj obrazka przedstawiającego pociąg, aby zmotywować je do wymiany obrazka na zabawkę.

Faza 2: Nauka wytrwałości i dystansu

Faza druga bazuje na fazie pierwszej. Dziecko wymienia obrazki na to, czego potrzebuje, ale wprowadza się również dystans. Oznacza to, że dziecko musi podejść i wziąć kartę z pewnej odległości, aby zrealizować swoją potrzebę.

Faza 3: Dokonywanie wyborów

Ta faza polega na dokonywaniu wyborów. Wprowadza się dwa obrazki, a zadaniem dziecka jest wskazanie lub podanie karty, którą wybiera. Działa to najlepiej z udziałem ulubionych przedmiotów malucha.

Faza 4: Wyrażanie uczuć i potrzeb

W tej fazie łączy się obrazki i słowa, tworząc krótkie zdania. Dziecko łączy karty „Chcę”, „Potrzebuję” lub „Czuję” z obrazkiem pożądanego przedmiotu lub emocji. Niektóre dzieci dochodzą w systemie PECS tylko do fazy czwartej.

Faza 5: Odpowiadanie na pytania

Faza 5 rozwija umiejętności z fazy 4, wykorzystując karty do odpowiadania na pytania. Dziecko łączy kartę zdaniową z kartą obrazkową, aby udzielić odpowiedzi.

Faza 6: Komentowanie

Faza 6 polega na rozwinięciu fazy 5 poprzez spontaniczne komentowanie i dzielenie się spostrzeżeniami.

Jak dostosować PECS do potrzeb Twojego dziecka

Każde dziecko jest inne. Dlatego system PECS należy dostosować do unikalnych potrzeb, pragnień, upodobań i antypatii Twojego malucha. Aby spersonalizować PECS, możesz kupić gotowe karty z obrazkami lub stworzyć własne. Jeśli robisz je samodzielnie, pamiętaj o poniższych wskazówkach!

Wskazówki dotyczące dostosowywania systemu PECS dla Twojego dziecka:

• Skup się na obszarze największych potrzeb – Chodzi o obrazki, których Twoje dziecko najbardziej potrzebuje do komunikacji. Jeśli potrzebuje pomocy w przekazaniu, że jest głodne, skup się na kartach związanych z jedzeniem. Na przykład: karty przedstawiające śniadanie, obiad i kolację lub ulubione potrawy malucha.
• Podążaj za zainteresowaniami dziecka – Dziecko wykaże większe zainteresowanie systemem PECS, jeśli znajdą się w nim karty z jego ulubionymi zabawkami, potrawami, aktywnościami i nie tylko.
• Rysunki a prawdziwe zdjęcia – W PECS używa się ilustracji rysunkowych lub rzeczywistych zdjęć. Najlepszym sposobem, aby sprawdzić, co bardziej odpowiada Twojemu dziecku, jest stworzenie kilku ulubionych obrazków w obu wersjach. Następnie zobacz, przy użyciu których dziecko woli się porozumiewać.
• Wybierz sposób przechowywania i prezentacji kart – To, jak wyeksponujesz karty PECS, zależy od poziomu cierpliwości Twojego dziecka, stopnia jego zrozumienia oraz tego, czy zdecydujesz się na ułożenie z nich planu dnia. Jeśli tworzysz plan dnia, powinien on wisieć w łatwo dostępnym miejscu.

Oto kilka innych sposobów na prezentację i przechowywanie kart PECS:

• W segregatorze
• Zalaminowane i spięte kółkiem do kluczy
• Na tablicy z planem dnia na rzepy
• W książce do komunikacji (zawierającej długie paski rzepów do układania zdań z kart)

Aby poznać perspektywę rodzica na temat dostosowywania PECS, przeczytaj artykuł Dostosuj system PECS do potrzeb swojego dziecka

Stymulacja autostymulacyjna (stimming)

Zachowania autostymulacyjne (stimming) są jednym z objawów autyzmu. Jednak osoby niemające autyzmu również się stymulują. Stimming może pojawić się u każdego, kto odczuwa niepokój lub zdenerwowanie, i przybiera postać obgryzania paznokci, machania nogą, strzelania kostkami u palców i nie tylko. Choć niektóre osoby z autyzmem mogą przejawiać te powszechne zachowania, stimming u dzieci w spektrum wygląda inaczej, ponieważ maluch nie potrafi go przerwać.

Dziecko z autyzmem może przejawiać następujące stymy:

• Kołysanie się w przód i w tył
• Trzepotanie rękami
• Podskakiwanie
• Kręcenie się wokół własnej osi
• Chodzenie na palcach
• Powtarzające się mruganie
• Przestawianie lub układanie przedmiotów w rzędzie
• Wpatrywanie się w wentylatory sufitowe lub lampy
• Wąchanie ludzi i przedmiotów
• Lizanie lub pocieranie przedmiotów
• Powtarzanie słów i fraz

Warto pamiętać, że dziecko może przejawiać jedno lub wiele takich zachowań, a każde z nich ma charakter powtarzalny. Chociaż powyższa lista obejmuje typowe zachowania dzieci z autyzmem, niektóre maluchy mogą demonstrować stymy powodujące obrażenia fizyczne.

Zachowania autostymulacyjne prowadzące do samouszkodzeń obejmują:

• Uderzanie się lub gryzienie
• Uderzanie głową
• Nadmierne drapanie skóry
• Drapanie strupów lub ran
• Połykanie małych przedmiotów

Choć nauka nie ma pewności, co dokładnie wywołuje stimming w autyzmie, istnieje kilka teorii na temat tego zachowania:

1. Dostarczanie bodźców lub wyciszanie układu sensorycznego
2. Sposób na odnalezienie się w nieznanym otoczeniu
3. Uspokojenie samego siebie
4. Okazywanie frustracji
5. Unikanie aktywności lub wymagań

Choć stymowanie się dziecka może Cię niepokoić, nie ma potrzeby kontrolowania tego zachowania, chyba że przeszkadza w nauce, prowadzi do izolacji społecznej, jest niebezpieczne lub sprawia trudności innym członkom rodziny. Jeśli martwią Cię zachowania autostymulacyjne, istnieją proste sposoby, by nad nimi zapanować.

https://www.youtube.com/watch?v=PfEExIDkJ8U

Jak radzić sobie z zachowaniami autostymulacyjnymi:

• Zabawki sensoryczne – gniotki, piłeczki sensoryczne, masy plastyczne, fidget toys itp.
• Wykluczenie problemów zdrowotnych – niektóre dolegliwości, takie jak bóle głowy, zapalenia ucha czy inny ból fizyczny, mogą być przyczyną stimmingu lub go nasilać. Porozmawiaj z lekarzem dziecka, aby upewnić się, że nie stoją za tym inne problemy medyczne.
• Zapewnienie spokojnego otoczenia – stimming nasila się w sytuacjach stresowych. Staraj się unikać sytuacji, które mogą łatwo przytłoczyć Twoje dziecko.
• Wprowadzenie aktywności fizycznej – badania pokazują, że ruch pozwala rozładować napięcie i ogranicza stimming. Zapewnia także potrzebną stymulację tym, którzy jej najbardziej potrzebują.
• Nauka samoregulacji emocjonalnej – polega na wyrażaniu emocji w pozytywny sposób zamiast stimmingu, zwłaszcza takiego, który prowadzi do samookaleczeń.

Więcej o zachowaniach autostymulacyjnych przeczytasz w artykule Wszystko o stimmingu u dzieci z autyzmem

Aby poznać perspektywę rodzica na temat zachowań autostymulacyjnych, przeczytaj artykuł Zachowania autostymulacyjne a autyzm

Stymulacja oralna

Podobnie jak w przypadku powszechnych ruchów powtarzalnych u dzieci z autyzmem, stymulacja oralna polega na próbowaniu smaku, żuciu i/lub połykaniu przedmiotów. Dzieci stymulujące się oralnie często wkładają do buzi ubrania, zabawki, papier, piłeczki sensoryczne, ołówki/długopisy i inne przedmioty nieożywione.

Jednak przy stymulacji oralnej istnieją potencjalne zagrożenia, na które należy uważać:

1. Połknięcie małych przedmiotów może wywołać problemy zdrowotne
2. Gryzienie twardych przedmiotów prowadzi do uszkodzenia zębów
3. Przedmioty mogą doprowadzić do zadławienia

Jeśli Twoje dziecko lubi wszystko gryźć, istnieją sposoby na opanowanie tego zachowania i usunięcie potencjalnych zagrożeń.

• Często sprawdzaj przedmioty domowe – regularnie kontroluj zabawki, książki i ubrania pod kątem brakujących elementów lub jakichkolwiek śladów gryzienia.
• Podawaj przekąski do gryzienia i żucia – aby zapewnić zdrowy upust dla potrzeb sensorycznych jamy ustnej, zaproponuj chrupiące przekąski, takie jak suche płatki zbożowe, granola, popcorn, chipsy warzywne, marchewki, seler naciowy, jabłka, suszone owoce czy owocowe żelki.
• Wypróbuj biżuterię do gryzienia – bransoletki, naszyjniki i nakładki na ołówki stworzone specjalnie dla dzieci z potrzebami sensorycznymi w obrębie jamy ustnej.
• Przekierowuj uwagę – jeśli dziecko zaczyna gryźć coś, czego nie powinno, przekieruj to zachowanie na „bezpieczny” przedmiot, taki jak piłeczki sensoryczne czy gryzaki w formie biżuterii.
• Podawaj napoje przez słomkę – picie przez słomkę może zaspokoić potrzebę stymulacji oralnej, której domaga się Twoje dziecko.

Więcej o stymulacji oralnej przeczytasz w artykule 5 wskazówek, jak radzić sobie ze stymulacją oralną

Zaburzenia przetwarzania sensorycznego

Dzieci z autyzmem zazwyczaj wykazują objawy zaburzeń przetwarzania sensorycznego. W ich obrębie wyróżnia się dwa typy: osoby unikające bodźców (nadwrażliwe) oraz poszukujące bodźców (podwrażliwe). Niezależnie od tego, czy Twoje dziecko poszukuje bodźców, czy ich unika, każdy typ charakteryzuje się innymi objawami. Dzieci mogą jednak przejawiać symptomy obu tych typów.

Dziecko unikające bodźców sensorycznych z trudem radzi sobie z przetwarzaniem bodźców z otoczenia i łatwo ulega przestymulowaniu – jest więc nadwrażliwe na bodźce zewnętrzne. Dziecko poszukujące bodźców jest niedostatecznie stymulowane przez swoje otoczenie, przez co aktywnie dąży do dostarczania sobie wrażeń sensorycznych.

Objawy unikania bodźców (nadwrażliwości):

• Rozpraszanie się hałasami w tle (zwykle niezauważalnymi dla innych)
• Unikanie dotyku (przytulania i czułości)
• Wrażenie niezdarności (wpadanie na przedmioty)
• Brak tolerancji na głośne dźwięki
• Łatwe wpadanie w lęk pod wpływem nagłych, głośnych odgłosów
• Ogromna wybiórczość w kwestii ubrań
• Unikanie tłumów z powodu hałasu lub ryzyka bycia dotkniętym

Objawy poszukiwania bodźców (podwrażliwości):

• Wysoki próg bólu
• Gryzienie przedmiotów nieożywionych (stymulacja oralna)
• Stanie zbyt blisko innych osób
• Skakanie, bieganie i wpadanie na różne rzeczy
• Brak wyczucia własnej siły
• Wydawanie głośnych dźwięków
• Zachowania autostymulacyjne (kołysanie się, kręcenie się w kółko)
• Odkrywanie świata poprzez dotyk

Synestezja i autyzm

Synestezja to rzadki stan, który dotyczy około 1% populacji. To stan neurologiczny, w którym pobudzenie jednego ze zmysłów jest jednocześnie odbierane przez jeden lub więcej innych zmysłów. Choć wiele osób rodzi się z tą cechą, możliwe jest również rozwinięcie synestezji w późniejszym życiu. Wstępne badania sugerują, że synestezja może być dziedziczona genetycznie.

Osoby z synestezją mogą na przykład:

• Widzieć słowo „samolot” w miętowym kolorze
• Wyobrażać sobie wieżowiec, czując smak borówek
• Czytać cyfrę dwa, widząc czerwień

https://www.youtube.com/watch?v=88s6guf9egs

Choć nie ma konkretnego badania diagnozującego synestezję, dr Richard Cytowic – czołowy badacz tego zjawiska – stworzył wytyczne pomagające lekarzom ustalić, czy dziecko ma synestezję.

Kryteria rozpoznania synestezji:

• Mimowolność – wrażenia zmysłowe nie są wywoływane świadomie, po prostu się pojawiają.
• Projekcja na zewnątrz – zamiast widzieć kolor „oczyma wyobraźni”, osoba widzi go w przestrzeni poza swoim ciałem.
• Trwałość i powtarzalność – wrażenia muszą być za każdym razem takie same. Na przykład, gdy ktoś słyszy konkretną piosenkę, zawsze czuje smak czekolady.
• Łatwość zapamiętywania – wrażenie synestetyczne jest zapamiętywane silniej niż pierwotny bodziec. Na przykład, jeśli ktoś kojarzy imię „Laura” z kolorem fioletowym, zapamięta fiolet, a nie samo imię.

Badania wskazują obecnie na związek między autyzmem a synestezją. Osoby w spektrum autyzmu z synestezją zgłaszają wyższy poziom wrażliwości sensorycznej. Dalsze badania pokazują również, że synestezja częściej występuje u osób z autyzmem, które wykazują wyjątkowe zdolności w zakresie pamięci, sztuki, arytmetyki, a także wysoki iloraz inteligencji.

Choć synestezja nie stanowi dla dziecka problemu, to jeśli podejrzewasz ją u swojej pociechy, warto to zdiagnozować – pomoże Ci to lepiej zrozumieć, jak Twoje dziecko postrzega świat przez pryzmat autyzmu.

Więcej o tym zjawisku przeczytasz w artykule Is There A Link Between Synesthesia And Autism?

Wybiórczość pokarmowa a autyzm

Wybredność przy jedzeniu jest powszechna u dzieci. Jednak u dzieci w spektrum autyzmu może przerodzić się w silną awersję pokarmową. Badania naukowe wykazały, że u dzieci z autyzmem prawdopodobieństwo ograniczonego jadłospisu, napadów złości przy posiłkach i zrytualizowanego jedzenia jest pięciokrotnie wyższe. Magazyn Autism Parenting Magazine podaje, że dzieci z autyzmem często ograniczają swój wybór jedzenia do mniej niż pięciu produktów.

Choć dokładna przyczyna wybiórczości pokarmowej w autyzmie nie jest znana, podejrzewa się, że winne są trudności sensoryczne. Jaskrawe kolory potraw mogą prowadzić do przeciążenia zmysłów, sprawiając, że dziecko całkowicie odrzuca np. paprykę. Przyczyną awersji bywa też konsystencja – maluch może unikać makaronu tylko dlatego, że nie znosi uczucia mokrych klusek w ustach.

Wybiórczość pokarmowa bywa ogromnym wyzwaniem dla rodziców. Choć Twoje dziecko może być niezwykle wybredne, istnieją sposoby na stopniowe oswajanie go z nowymi smakami i powolne rozszerzanie diety.

5 wskazówek, jak wprowadzać nowe potrawy

1. Nie wywieraj presji

Nie zmuszaj dziecka do „zjedzenia wszystkiego z talerza”. Prowadzi to jedynie do pogłębienia awersji. Zamiast tego, wprowadzając nowy produkt, po prostu połóż go na talerzu i pozwól dziecku samodzielnie zdecydować, czy chce go spróbować.

2. Nie mieszaj składników

Wymieszane jedzenie może wywołać przeciążenie sensoryczne, które często kończy się odmową posiłku i wybuchem złości. Aby temu zapobiec, serwuj każdy składnik osobno. Jeśli przygotowujesz makaron z brokułami, serem i kurczakiem, rozdziel je na talerzu. Nie próbuj też „przemycać” składników z nadzieją, że dziecko ich nie zauważy.

3. Łącz nowości z ulubionymi smakami

Zawsze podawaj nowy produkt w towarzystwie tego, co dziecko naprawdę lubi. Jeśli chcesz wprowadzić zieloną fasolkę, zaserwuj ją z ulubionymi nugetsami. Dzięki temu maluch ma wybór, czy zjeść fasolkę, a Ty masz pewność, że nie odejdzie od stołu o głodzie.

4. Jedz to samo, co proponujesz dziecku

Dzieci w spektrum autyzmu najlepiej uczą się przez obserwację. Pokaż dziecku, że nowe danie jest smaczne, jedząc je ze smakiem przy nim. Z czasem, widząc, że regularnie po nie sięgasz, maluch może nabrać odwagi, by samemu go spróbować.

5. Pozwól na eksplorację

Zamiast zabraniać dziecku zabawy jedzeniem – zachęcaj do niej! Dla dzieci z trudnościami sensorycznymi zabawa jest kluczem do oswajania nowych potraw. Pozwól maluchowi dotykać jedzenia, wąchać je i badać w dłoniach, by poczuł się z nim bezpiecznie.

Przeczytaj więcej o wybiórczości pokarmowej i autyzmie

Materiały, książki i czasopisma o autyzmie dla rodziców

Autism Parenting Magazine

Niezwykle cenione źródło wiedzy dla rodziców dzieci w spektrum, Autism Parenting Magazine, umieściło nas niedawno w swojej sekcji Pomocne linki! Wyróżnienie przez tak uznany autorytet w dziedzinie wspierania rodziców dzieci z autyzmem to dla nas prawdziwy zaszczyt. Jeśli szukasz więcej sprawdzonych materiałów, zajrzyj też do artykułu Autism Resources for Parents – The Ultimate New Guide.

DARMOWE profesjonalne karty i ilustracje PECS

Profesjonalne, gotowe do druku i personalizacji karty PECS.

National Autism Resources

Znajdź pomoce i materiały wspierające integrację sensoryczną oraz wyposażenie sal.

Autism Speaks

Wiodąca organizacja dostarczająca rzetelnych informacji na temat autyzmu.

Podsumowanie

Spektrum autyzmu to złożona diagnoza. Nie istnieje jedna konkretna przyczyna jego występowania, a każde dziecko przejawia zupełnie inne objawy i o różnym nasileniu. To sprawia, że wychowanie dziecka w spektrum bywa pełne wyzwań.

Dzieci z autyzmem potrzebują dodatkowego czasu, by rozwijać się we własnym tempie – przy wsparciu specjalistów, logopedii, odpowiednich narzędzi oraz kochającego i cierpliwego rodzica, takiego jak Ty! Jeśli przypuszczasz, że Twoje dziecko może być w spektrum autyzmu, kluczowa jest wczesna diagnoza. Im szybciej rozpoznasz pierwsze objawy, tym prędzej maluch otrzyma niezbędną pomoc, która pozwoli mu rozkwitnąć i w pełni rozwinąć swój potencjał!