Otizmli Çocuklarda İstenmeyen Davranışları Çözmek ve Değiştirmek İçin 6 Adım

Otizmli bir çocuğa disiplin kazandırmak daha fazla sabır ve tamamen farklı bir yaklaşım gerektirir. Otizmli birçok çocuk duygularını düzenlemekte zorlanır; ihtiyaçlarını ve hayal kırıklıklarını ifade etmekte güçlük çeker. Bu nedenle anne babaların, sorunun kökenine inebilmek için otizmli çocuğun sergilediği her davranış problemini dikkatle incelemesi gerekir.

Her çocukta olduğu gibi disiplin sürecinde olumlu ve olumsuz disiplin stratejileri bulunur. Olumsuz disiplin, eline vurmak veya tokat atmak gibi, istenmeyen davranış karşısında çocuğu anında cezalandırmayı hedefleyen bir tepkidir. Ceza gibi olumsuz disiplin yöntemleri anlık sonuçlar verse de (çocuk o davranışı durdurur), otizmli çocuklar için uzun vadeli çözümler sunmaz. Aksine, daha fazla özen gerektiren büyük bir soruna yalnızca geçici bir pansuman olur.

Olumlu disiplin ise davranış üzerine konuşmaya ve çocuğunuzu dinlemeye odaklanır. Olumlu disiplin stratejilerine şunlar örnek verilebilir:

• İyi davranışlar için övgü ve ödüller sunmak
• Net kurallar ve sınırlar belirlemek
• İstenmeyen davranışların tutarlı sonuçları olması

Otizmli bir çocuk, içinde bulunduğu durumu anlamak ve onunla başa çıkmak için gereken becerilere henüz sahip olmayabilir; bu yüzden de uygunsuz davranışlar sergileyebilir. Olumsuz cezalar uygulamak yerine, her bir istenmeyen davranışı ve zorluğu daha iyi anlayabilmek adına çocuğunuzun yaşadığı sorunun kökenini bulmak önemlidir. Aşağıda, uygulamalı davranış analiziyle bir problemi çözmeye yönelik altı adımlı bir yaklaşım yer almaktadır.

Olumsuz cezalar uygulamak yerine, çocuğunuzun yaşadığı sorunun kökenini keşfetmek çok önemlidir.

İstenmeyen Davranışları Değiştirmek İçin 6 Adım

1. Adım: Fark Edin

Otizmli çocukların en çok zorlandığı alanlardan biri iletişimdir. Çocuğunuz sözel iletişim kuramıyorsa (nonverbal), ne anlatmak istediğini anlamak zor olabilir. Çoğu zaman uygunsuz bir davranış, aslında çocuğunuzun acı veya ağrı gibi bir hissi ifade etme çabası olabilir.  

Otizmli çocuklar otoriteye farklı tepkiler verir. Geleneksel disiplin yöntemleri muhtemelen otizm spektrumundaki bir çocukta işe yaramayacaktır. Hatta geleneksel yöntemler bazen ters tepebilir.  

Örneğin, istenmeyen bir davranışı açıklayıp disiplin uygulamaya çalışırken sesinizi yükseltmeniz veya yüzünüzün kızarması çocuğunuza eğlenceli ya da ilginç gelebilir. Ardından çocuğunuz, sadece sizin bu tepkinizi yeniden görmek için aynı davranışı tekrarlayabilir.

2. Adım: Bakış Açınızı Değiştirin (Yeniden Çerçeveleyin)

Otizmli çocuğunuzun davranış problemlerinin arkasındaki “neden” sorusuna bakış açınızı değiştirin. Çocuğunuzun aynı davranışı saygısızlıktan dolayı tekrarladığını düşünseniz bile, aslında bunu sadece bir ihtiyacını iletmek için yapıyor olabilir.

Belirli bir istenmeyen davranışın arkasındaki farklı "nedenleri" düşünebilmeniz için kendinize sorabileceğiniz bazı örnek sorular şunlardır:

• “Acaba duyusal uyaranlar karşısında aşırı mı yüklendi?”
• “Aç veya susamış olabilir mi?”
• “Aşırı yorulmuş olabilir mi?”
• “Benim dikkatimi çekmeye mi çalışıyor?”

3. Adım: Araştırın

Çocuğunuz aynı olumsuz davranışı tekrarlama eğilimindeyse, geriye dönüp bakın ve bir davranış örüntüsü oluşturup oluşturmadığını belirleyin. Bu örüntü, altta yatan başka bir nedenden kaynaklanıyor olabilir. Çocuğunuz, istenmeyen davranış ortaya çıkmadan hemen önce bir tür sıkıntı ya da rahatsızlık yaşıyor olabilir.  

Kendinize şu soruyu sorun: “Çocuğum bu davranışı sergilemeden hemen önce ne oldu?”  

Bir senaryoya göz atalım: Bir çocuk, büyükannesi ziyarete geldikten hemen sonra çığlık atmaya ve elleriyle yüzünü kapatmaya başlıyor. Bu olumsuz davranıştan hemen önce büyükannesi, üzerinde yoğun kokulu bir parfüm varken ona sarılmıştı. 

Bu istenmeyen davranış, aşırı yoğun parfüm kokusunun yol açtığı bir duyusal aşırı yüklenmenin sonucu olabilir.

4. Adım: Pekiştirin ve Sonuç Uygulayın

Çocuğunuz otizm spektrumunda olsa bile davranışlarının sonuçları olduğunu bilmeye ihtiyaç duyar. Bu sonuçlar davranışı dönüştürmeye yarar. Ancak problem davranışları azaltmaya yardımcı olmak için birlikte kullanılması gereken iki tür sonuç vardır.

Pekiştireçler: Olumlu bir davranışın tekrarlanma olasılığını artıran sonuçlardır. Örneğin, çocuğunuz bir restoranda kriz yaşamadan uygun şekilde oturduğunda, eve dönüş yolunda en sevdiği oyuncakla oynayabilir. Çocuğunuzun bu oyuncağı sergilediği iyi davranış sayesinde kazanması, olumlu davranışı pekiştirir.

İstenmeyen davranışı azaltan sonuçlar (Yaptırımlar): Olumsuz davranışın tekrarlanma olasılığını düşüren durumlardır. Örneğin, çocuğunuz sandalyenin üzerine çıkıyorsa sandalyeyi oradan kaldırın. Sandalyenin kaldırılması, çocuğa artık onun üzerinde oturamayacağını ya da ayakta duramayacağını gösterir.

5. Adım: Tutarlılığı Sürdürün

Sonuçları içeren bir disiplin planı oluşturduktan sonra, bu sonuçları uygularken tutarlı olmanız gerekir.  Belirlediğiniz sonuçları sürekli değiştirir ve tutarlılık göstermezseniz, otizmli çocuğunuzun kafası karışabilir ve davranış problemleri devam edebilir.

Otizmli çocukların genellikle düzenli bir rutine ve istikrara ihtiyacı vardır; bu durum disiplin için de geçerlidir. Disiplinde tutarlılık, problem davranışları uzun vadede değiştirebilmenin anahtarıdır.

6. Adım: Çevrenizden Rica Edin

Bazen çocuğunuzda olumlu bir değişim yaratmak, istenmeyen davranışın arkasındaki "nedeni" ortadan kaldırmak kadar basittir. Çocuğunuz büyükannesinin parfüm kokusundan rahatsız oluyorsa, bir sonraki ziyaretinde parfüm sıkmamasını rica edin. Bu sayede problem davranışı tetikleyen etkeni daha ortaya çıkmadan engellemiş olursunuz.

Sonuç

Uygulamalı davranış analizine dayalı bu 6 adımlı yaklaşım, yalnızca problem davranışı uzun vadede değiştirmekle kalmaz, aynı zamanda çocuğun olumsuz davranışının altında yatan derin anlamı görmenizi de sağlar. Otizmli bir çocuğun ebeveyni olarak disiplin konusu gerçekten büyük bir mücadeledir. Ben de çocuğumun öfke nöbetlerinin (meltdown) ve istenmeyen davranışlarının arkasındaki derin anlamı her zaman anlamaya çalışıyorum. Ancak ihtiyaçlarını ifade etmekte zorlandığı için bu her zaman kolay olmuyor.

Otizmli bir çocuğa disiplin kazandırma konusunda öğrendiğim en önemli şey: Sabırlı olmak ve tetikleyicileri azaltmak bu işin anahtarıdır!